ФОНД НАСЛЕДИЯ РУДОЛЬФА ХАЧАТРЯНА RUDOLF KHACHATRYAN HERITAGE FOUNDATION ՌՈՒԴՈԼՖ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆԻ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ · rudolfart.com
rudolfart.com
← → ПредыдущийPrevious Гимн красоте и добру A Hymn to Beauty and Goodness Публикации Press · СтатьиArticles СледующийNext Монохромная полифония Рудольфа Хачатряна Rudolf Khachatryan's Monochrome Polyphony Кликните по изображению, чтобы увеличить Click image to enlarge С магическим кристаллом With a Magic Crystal Մոգական բյուրեղիկով Автор Author Author Э. МильE. MilԷ. Մի[…] Тип Type Type газетаnewspapernewspaper Издание Edition Edition Авангард, ЕреванAvangard, YerevanԱվանգարդ Дата Date Date 1983, 7 декабря7 December 19831983 թ. դեկտեմբերի 7 WhatsApp Telegram ВКонтактеVK Эл. почтаEmail Pub-0080 Текст публикации Text of the publication Հրապարակման տեքստը Բնագիր Յուրաքանչյուր արվեստ սնուցվում է կյանքով, իսկ արվեստը կյանքն է, որ կա, ուր ներդաշնակ են, միաձույլ ոչ միայն արվեստագետի փիլիսոփայությունն ու աշխարհընկալումը, այլև ստեղծագործական լավագույն մտահղացումները, կյանքի իր իսկ մեկնաբանությունները։ Թերևս այս խորհրդով էլ ստեղծվել է Հայկական ՍՍՀ վաստակավոր նկարիչ Ռուդոլֆ Խաչատրյանի արվեստը։ Դրա լավագույն ապացույցը սանգինով կատարված նրա առաջին աշխատանքներն են, առաջին վճռական քայլերը դեպի ազգային արվեստ՝ «Ինքնանկար», 1972 թ., «Կինոօպերատոր Ս. Ֆիլիպովի դիմանկարը», 1973 թ., «Մաշան», 1983 թ., ստեղծագործություններում գծանկարն իր ազատության մեջ, ծավալների ընդգրկելիության սահմաններով, լուսաստվերի նրբագեղությամբ հաստատում էր շատ ինքնատիպ մի արվեստագետի տաղանդի մեծությունը։ 1959 թվականին Վիեննայի համաշխարհային երիտասարդական փառատոնում «Ուսանողուհու դիմանկարը» գրաֆիկական աշխատանքի համար նա արժանացավ բրոնզե մեդալի։ Այնուհետև, արդեն ավելի ուշ, 1968 թվականին, Կոմիտասի գրաֆիկական դիմանկարի համար, ստացավ Հայաստանի կուլտուրայի մինիստրության առաջին մրցանակը։ Իսկ այդ խոստումնալից սկզբի շարունակությունն ու լավագույն ապացույցը նրա օրերս բացված ցուցահանդեսն էր Երևանի ժամանակակից արվեստի թանգարանում։ Ներկայացված էին նկարչի վերջին տարիների գրաֆիկական աշխատանքները՝ կատարված լևկասի վրա, որը նա առաջին անգամ օգտագործեց գծանկարի համար։ Որովհետև «մատիտանկարի շրջանակները սկսեցին նեղել նրա աշխարհազգացողությունը, նրա գեղարվեստական մտածողության մասշտաբն անխուսափելիորեն հանգեցնում էր գծանկարչության ավանդական հասկացության կործանմանը»,— նրա այս վերջին աշխատանքների մասին գրում է Կիրա Միխայլովսկայան։ Կատարվեց անսպասելին։ Առանձին հնչեղություն ստացան աշխատանքները լևկասի վրա, զգացմունքի ու մտքի խտացումները նոր արտահայտչամիջոցներով, նոր ասելիքով հանդես եկան։ Ձևերի բյուրեղյա մաքրությունը, միևնույն ժամանակ և պարզությունը եկան հաստատելու նրա արվեստի ուժը, կյանքի ու ստեղծագործության կապը։ Այստեղ սովորական միագույն գրաքարը լևկասի վրա հնչեց «գույնի» ուժով, ստեղծեց շարժում, ջերմություն «գույնի» այդ անցումներում, գրաֆիտի նյարդային, էքսպրեսիվ շեշտերը, երբեմն նաև սահուն ու աննկատ շարժման միջոցով ընդամենը մեկ գույնի օգնությամբ ստեղծեց «բազմերանգություն»։ Արվեստագետի ուժը ոչ միայն տեսնել կարողանալն է, այլև տեսանելի դարձնելու ուժը, անշուշտ՝ նաև հոգևոր այնպիսի հարստության առկայությունը, առանց որի անհնար է արվեստի իսկական արժեք ստեղծելը, քանզի միայն վարպետ կատարումը բավական չէ կատարյալը, ավարտունը ստեղծելու համար։ Իրերի ու մարդկանց մասին ունեցած իր փիլիսոփայությունը, երևակայությունը լավագույն գրավականն են մարդկային բարդ ու անսահման հոգու թռիչքները տեսնելու, դրանք մեկ այլ տեսանկյունով դիտելու կարողությունները։ Այս առումով հետաքրքիր են «Փ. Մ.-ի դիմանկարը», 1981 թ., «Ինքնանկար», 1981 թ., «Նկարչի կնոջ դիմանկարը», 1981 թ., «Էլդար Ռյազանովի դիմանկարը», 1981 թ., «Լևոն Աբրահամյանի դիմանկարը», 1983 թ.։ Ռուդոլֆ Խաչատրյանի արվեստում չկա սեփական կարողությունները ցուցադրելու ոչ մի ճիգ, դրանք ընդգծելու ավելորդ ոչ մի փորձ։ Զուտ ճշմարիտ, մեծ արվեստ ստեղծելու փափագ, նվիրում, հավատ այն ամենի նկատմամբ, ինչ-որ ինքն անում է։ Այդ է պատճառը, որ նրա արվեստը ունի անհատականության խոր կնիք, բարձր արտիստականություն, որը գալիս է իր հերթին ընդգծելու ոչ միայն նյութի բովանդակությունը խորության մեջ, ստեղծագործության ներքին ուժը, կարողությունը, այլև ստեղծում է մթնոլորտ, որտեղ յուրաքանչյուր մանրամասն անհրաժեշտաբար է հարկավոր։ Խաչատրյան նկարչի սկզբունքը, մտածելակերպը, ստեղծագործության մեթոդը դասականությունն է, նրա մոտ դասական ձևերն իրենց պարզությամբ, միևնույն ժամանակ և խստությամբ, ստեղծում են բարձր արվեստ, արվեստ հոգեկան բարդ ու հակասական աշխարհով, փիլիսոփայությամբ, իր ցավի մեջ մենակ, ելքի պատրանքով ապրող մարդու մասին։ Եվ հենց շատ կարևոր այդ «ելքի» ճշմարտությունն է հուզում Ռուդոլֆի արվեստում, քանզի այն վերաբերում է իրեն՝ մարդուն։ «Ելք»՝ լինի դա ցավի մեջ հոգեկան բազմաթիվ վայրէջքների պահին մարդկայնորեն գեղեցիկը պահպանել կարողանալով, թե ելնելու ուժով, յուրաքանչյուր պատահանի գոյությամբ այդ արվեստում ընդհանրապես, թե բազմաթիվ շշերի մեջ կտրված ծառի շիվերի բարձրանալու հետ։ Այլապես, որն է զգացմունքների պարունակած իմաստը, նրանց հուզելու հավակնությունը... Հետաքրքիր են նրա «Պատուհանի առաջ», «Նատյուրմորտ շշերով» ստեղծագործությունները, «Մսրյանի դիմանկարը», «Հ. Իգիթյանի դիմանկարը», «Ինքնանկարը», 1983 թ.։ Այստեղ է, որ ստեղծագործության գեղարվեստական լեզուն, իր մեջ խտացնելով արվեստագետի միտքը, մարդու հոգեբանության խոր իմացությունը, դեմքի յուրաքանչյուր շարժումի անկրկնելիությունը որսալու կարողությամբ ստեղծում է մնայուն գեղարվեստական արժեքներ հայ գրաֆիկայի պատմության մեջ։ «Հասարակ մատիտով կատարված գծանկարը,— գրում է Միխայիլ Լազաևը,— ասես վերափոխվում է մի «մոգական բյուրեղի», ստեղծելով հետաքրքիր, հուզիչ պատմություն մարդու անձի, նրա անկրկնելի անհատականության, հոգևոր հարստության մասին»։ Ապշեցնում է նկարչի մանրակրկիտ մտածողությունը, կոնկրետացումը, սևեռուն ուշադրությունը։ Այստեղ է, որ նրան ամենից շատ պետք է պահպանել գծանկարի մաքրությունը թեկուզ և մանրամասների գնով, քանզի յուրաքանչյուր մանրամասն նրբագեղ ու տպավորիչ գծի տեսքով ի հայտ է բերում սև ու սպիտակ գույնի հարաբերությունը, հարստությունը, լույսի ու ստվերի վարպետ համադրումով, դրանց արտահայտչական միջոցների օգտագործմամբ հասնում է բովանդակության խորությանը, ենթատեքստը հաստատող լուսաստվերի նրբագեղությանը։ Կատարողական բարձր վարպետությամբ են աչքի ընկնում նրա նատյուրմորտները՝ «Նատյուրմորտ ինքնաեռով», «Երեք ձուկ», «Մեծ նատյուրմորտ», որտեղ ձևերը մանրամասների միջոցով կառուցում են ավարտուն ստեղծագործություն։ Մանրամասների նկատմամբ նկարչի ունեցած հետաքրքրությունը ոչ միայն պատահական չէ, այլև լավագույն միջոց է հաղորդելու իր մտահղացումները։ Այդ է պատճառը, որ Խաչատրյանը մանրամասները դարձնում է ստեղծագործական լեզվի անբաժան մասը։ Թերևս այս խորհրդով էլ ստեղծվում են նրա կանացի կերպարները։ Խաչատրյանի ստեղծագործության մեջ մյուս բոլոր գործերի կողքին նրանք ասես հովտաշուշանների հետ միևնույն սկահակում դրված հասմիկներ լինեն, որ, ապրելով միասին, ուժեղացնում են վերջիններիս բույրը։ Եվ ինչ կախարդանքով, ինչ նազանքով ու ինչպիսի խնամքով է Ռուդոլֆ Խաչատրյանի նրբագեղ, հուզառատ այդ «մոգական բյուրեղիկը»՝ գրաֆիտը, ծավալվում լևկասի վրա, ստեղծելու համար «Բնորդուհու», «Խնձորով աղջկա», «Մոկիի», «Կնոջ դիմանկարի», 1973 թ., «առասպելական հերոսուհիների ու ոգու պաշտոնյաների» ինքնատիպ գեղեցկությամբ առլեցուն կերպարները։ Անկասկած, դժվար է գրել ժամանակակից նկարչի մասին, առավել ևս՝ Ռուդոլֆ Խաչատրյանի մասին, քանզի հայտնի չէ, ո՞րն է նրա հաջորդ քայլը։ Է. ՄԻ[…] [ազգանունը կտրված է] Երևանի ժամանակակից արվեստի թանգարանի ավագ գիտաշխատող ՆԿԱՐՆԵՐՈՒՄ.— «Դերասանուհի» (1983 թ.), «Լևոն Աբրահամյանի դիմանկարը» (1983 թ.), «Ծաղիկներ»։ Перевод с армянского Всякое искусство питается жизнью, а искусство — это жизнь как она есть, где слиты воедино не только философия и мировосприятие художника, но и лучшие его творческие замыслы, его собственные толкования жизни. Быть может, именно с таким смыслом и создано искусство заслуженного художника Армянской ССР Рудольфа Хачатряна. Лучшее тому подтверждение — его первые работы, выполненные сангиной, первые решительные шаги к национальному искусству: в произведениях «Автопортрет» (1972), «Портрет кинооператора С. Филиппова» (1973), «Маша» (1983) рисунок в своей свободе, в пределах охвата объёмов, в изяществе светотени утверждал масштаб таланта весьма самобытного художника. В 1959 году на Всемирном фестивале молодёжи в Вене за графическую работу «Портрет студентки» он был удостоен бронзовой медали. Затем, уже позже, в 1968 году, за графический портрет Комитаса он получил первую премию Министерства культуры Армении. А продолжением этого многообещающего начала и лучшим его подтверждением стала выставка, открывшаяся на днях в ереванском Музее современного искусства. Были представлены графические работы художника последних лет, выполненные на левкасе, который он впервые применил для рисунка. Потому что «рамки карандашного рисунка стали тесны для его мироощущения, масштаб его художественного мышления неизбежно вёл к разрушению традиционного понятия рисунка», — пишет об этих его последних работах Кира Михайловская. Случилось неожиданное. Особое звучание получили работы на левкасе; сгустки чувства и мысли предстали с новыми выразительными средствами, с новым высказыванием. Кристальная чистота форм и вместе с тем их простота пришли утвердить силу его искусства, связь жизни и творчества. Здесь обычный монохромный грифель зазвучал на левкасе силой «цвета», создал движение, тепло в этих переходах «цвета»; нервные, экспрессивные акценты графита, а порой и плавное, незаметное движение с помощью всего одного цвета создали «многоцветность». Сила художника — не только в умении видеть, но и в способности сделать видимым, конечно, и в наличии такого духовного богатства, без которого невозможно создать подлинную ценность в искусстве, ибо одного мастерского исполнения недостаточно, чтобы создать совершенное, завершённое. Его философия вещей и людей, его воображение — лучший залог умения видеть взлёты сложной и безграничной человеческой души и смотреть на них под иным углом. В этом смысле интересны «Портрет Ф. М.» (1981), «Автопортрет» (1981), «Портрет жены художника» (1981), «Портрет Эльдара Рязанова» (1981), «Портрет Левона Абрамяна» (1983). В искусстве Рудольфа Хачатряна нет ни малейшего усилия продемонстрировать свои возможности, ни одной лишней попытки их подчеркнуть. Лишь желание создать чистое, правдивое, большое искусство, преданность, вера во всё, что делаешь сам. Вот почему его искусство несёт глубокую печать индивидуальности, высокий артистизм, который, в свою очередь, подчёркивает не только глубину содержания материала, внутреннюю силу и возможности произведения, но и создаёт атмосферу, где каждая деталь необходима. Принцип, образ мышления, творческий метод художника Хачатряна — классика; у него классические формы своей простотой и вместе с тем строгостью создают высокое искусство — искусство со сложным и противоречивым душевным миром, с философией, о человеке, одиноком в своей боли и живущем иллюзией выхода. И именно истина этого очень важного «выхода» волнует в искусстве Рудольфа, ибо она касается его самого — человека. «Выход» — будь то умение сохранить человечески прекрасное в минуты многочисленных душевных падений в боли, будь то сила подняться, существование каждой случайности в этом искусстве вообще или побеги срубленного дерева, поднимающиеся в многочисленных бутылках. Иначе в чём смысл, заключённый в чувствах, в чём их притязание волновать... Интересны его работы «Перед окном», «Натюрморт с бутылками», «Портрет Мсряна», «Портрет Г. Игитяна», «Автопортрет» (1983). Именно здесь художественный язык произведения, сгущая в себе мысль художника, глубокое знание человеческой психологии, умение уловить неповторимость каждого движения лица, создаёт непреходящие художественные ценности в истории армянской графики. «Рисунок, выполненный простым карандашом, — пишет Михаил Лазарев [в газете: «Լազաև»], — словно преображается в „магический кристалл“, создавая интересный, волнующий рассказ о личности человека, его неповторимой индивидуальности, духовном богатстве». Поражает скрупулёзность мышления художника, его конкретность, пристальное внимание. Именно здесь ему больше всего нужно сохранить чистоту рисунка, пусть даже ценой деталей, ибо каждая деталь, проявляясь в виде тонкой и выразительной линии, выявляет соотношение, богатство чёрного и белого цвета; мастерски сочетая свет и тень и пользуясь их выразительными средствами, он достигает глубины содержания, изящества светотени, утверждающей подтекст. Высоким исполнительским мастерством отличаются его натюрморты — «Натюрморт с самоваром», «Три рыбы», «Большой натюрморт», где формы через детали строят завершённое произведение. Интерес художника к деталям не только не случаен, но и является лучшим средством передать свои замыслы. Вот почему Хачатрян делает детали неотъемлемой частью творческого языка. Быть может, с таким же смыслом создаются и его женские образы. В творчестве Хачатряна рядом со всеми остальными работами они словно жасмин, поставленный в одну вазу с ландышами: живя вместе, они усиливают аромат последних. И с каким волшебством, с какой негой и заботой разворачивается на левкасе этот изящный, полный чувства «магический кристалл» Рудольфа Хачатряна — графит, — чтобы создать исполненные своеобразной красоты образы «Натурщицы», «Девушки с яблоком», «Моки», «Женского портрета» (1973), «легендарных героинь и служителей духа». Несомненно, трудно писать о современном художнике, тем более о Рудольфе Хачатряне, ибо неизвестно, каким будет его следующий шаг. Э. МИ[…] [фамилия обрезана вырезом; в карточке архива — «Э. Миль»] старший научный сотрудник Ереванского музея современного искусства НА СНИМКАХ: «Актриса» (1983), «Портрет Левона Абрамяна» (1983), «Цветы». Translated from Armenian All art is nourished by life, and art is life as it is, in which not only the artist's philosophy and world-view but also his finest creative ideas and his own interpretations of life are fused into one. Perhaps it is with just such a meaning that the art of Rudolf Khachatryan, Honoured Artist of the Armenian SSR, has been created. The best proof of this lies in his first works in sanguine, his first decisive steps towards a national art: in Self-Portrait (1972), Portrait of the Cameraman S. Filippov (1973) and Masha (1983) the drawing — in its freedom, in the range of volumes it encompasses, in the elegance of its chiaroscuro — affirmed the scale of a highly original talent. In 1959, at the World Festival of Youth in Vienna, he was awarded a bronze medal for the drawing Portrait of a Student. Later, in 1968, his graphic portrait of Komitas won him the first prize of the Armenian Ministry of Culture. The continuation of that promising beginning, and its best confirmation, was the exhibition that opened recently at the Yerevan Museum of Modern Art. It showed the artist's graphic works of recent years executed on levkas, which he was the first to use for drawing. For "the confines of pencil drawing began to constrict his sense of the world, and the scale of his artistic thinking inevitably led to the destruction of the traditional notion of drawing," as Kira Mikhailovskaya writes of these latest works. The unexpected happened. The works on levkas acquired a sound of their own; condensations of feeling and thought appeared with new means of expression and a new message. The crystalline purity of form, and at the same time its simplicity, came to affirm the power of his art and the bond between life and creation. Here the ordinary monochrome lead sounded on levkas with the force of "colour", creating movement and warmth in those transitions of "colour"; the nervous, expressive accents of graphite, and at times a smooth, imperceptible movement, created "polychromy" with the help of a single colour. An artist's power lies not only in being able to see but in the power to make visible — and, of course, in possessing a spiritual wealth without which true value in art cannot be created, since masterly execution alone is not enough to create the perfect and the complete. His philosophy of things and people and his imagination are the best guarantee of his ability to see the flights of the complex and boundless human soul and to view them from another angle. Of interest in this respect are Portrait of F. M. (1981), Self-Portrait (1981), Portrait of the Artist's Wife (1981), Portrait of Eldar Ryazanov (1981) and Portrait of Levon Abrahamyan (1983). In Rudolf Khachatryan's art there is not the slightest effort to display his abilities, not one superfluous attempt to emphasise them — only a longing to create pure, truthful, great art, devotion, and faith in everything he does. That is why his art bears the deep stamp of individuality and a high artistry which in turn emphasises not only the depth of the material's content and the inner power and potential of the work but also creates an atmosphere in which every detail is indispensable. The principle, the way of thinking and the creative method of Khachatryan the artist is classicism: in his hands classical forms, with their simplicity and at the same time their severity, create high art — art with a complex and contradictory inner world and a philosophy, about a person alone in his pain and living by the illusion of a way out. And it is precisely the truth of this crucial "way out" that stirs one in Rudolf's art, for it concerns man himself. The "way out" — whether it is the ability to preserve what is humanly beautiful in moments of many spiritual falls amid pain, or the strength to rise, the existence of every contingency in this art generally, or the shoots of a cut tree rising in many bottles. Otherwise, what is the meaning contained in feelings, what is their claim to move us... Of interest are his works In Front of the Window, Still Life with Bottles, Portrait of Msryan, Portrait of H. Igityan and Self-Portrait (1983). It is here that the artistic language of the work, condensing the artist's thought, a deep knowledge of human psychology and the ability to capture the uniqueness of every movement of the face, creates lasting artistic values in the history of Armenian graphic art. "A drawing done with an ordinary pencil," writes Mikhail Lazarev, "is transformed, as it were, into a 'magic crystal', creating an interesting and moving story about a person's character, his unique individuality and spiritual wealth." The painstaking thought of the artist, his concreteness and his intent attention are astonishing. It is here that he most needs to preserve the purity of the drawing, even at the cost of detail, for each detail, appearing as a delicate and expressive line, reveals the relation and richness of black and white; by masterfully combining light and shadow and using their expressive means, he attains depth of content and the elegance of a chiaroscuro that affirms the subtext. His still lifes — Still Life with a Samovar, Three Fish, Large Still Life — stand out for high mastery of execution, their forms building a finished work through detail. The artist's interest in detail is not only no accident but the best means of conveying his ideas. That is why Khachatryan makes detail an inseparable part of his creative language. Perhaps it is with the same meaning that his images of women are created. In Khachatryan's work, beside all his other pieces, they are like jasmine placed in the same vase with lilies of the valley: living together, they heighten the latter's fragrance. And with what magic, what grace and what care Rudolf Khachatryan's refined, emotion-filled "magic crystal" — graphite — unfolds on levkas to create the figures, brimming with original beauty, of Model, Girl with an Apple, Moki, Portrait of a Woman (1973), and "legendary heroines and servants of the spirit". It is certainly difficult to write about a contemporary artist, especially about Rudolf Khachatryan, for no one knows what his next step will be. E. MI[…] [surname cut off by the clipping; archive card: “E. Mil”] Senior Researcher, Yerevan Museum of Modern Art ILLUSTRATIONS: Actress (1983), Portrait of Levon Abrahamyan (1983), Flowers. Связана с выставкой Related to exhibition Related to exhibition (1) 1983 1983 1983 — Персональная выставка в Музее современного искусства Solo Exhibition at the Museum of Modern Art Solo Exhibition at the Museum of Modern Art — персональная · Ереванsolo · Yerevan Опубликованные работы Published works Published works (3) 1981 1981 1981 — Натюрморт с цветами и раковиной Still Life with Flowers and a Shell Still Life with Flowers and a Shell 1983 1983 1983 — Портрет Левона Абрамяна Portrait of Levon Abramyan Portrait of Levon Abramyan 1983 1983 1983 — Актриса Actress Actress © Фонд наследия Рудольфа Хачатряна, 2026. © The Rudolf Khachatryan Heritage Foundation, 2026. © Ռուդոլֆ Խաչատրյանի ժառանգության հիմնադրամ, 2026։ Контакты: Contact: Կապ․ info@rudolfart.com

←

→

Кликните по изображению, чтобы увеличить Click image to enlarge

С магическим кристаллом With a Magic Crystal Մոգական բյուրեղիկով

Автор Author Author

Э. МильE. MilԷ. Մի[…]

Тип Type Type

газетаnewspapernewspaper

Издание Edition Edition

Авангард, ЕреванAvangard, YerevanԱվանգարդ

Дата Date Date

1983, 7 декабря7 December 19831983 թ. դեկտեմբերի 7

Pub-0080

Текст публикации Text of the publication Հրապարակման տեքստը

Բնագիր

Յուրաքանչյուր արվեստ սնուցվում է կյանքով, իսկ արվեստը կյանքն է, որ կա, ուր ներդաշնակ են, միաձույլ ոչ միայն արվեստագետի փիլիսոփայությունն ու աշխարհընկալումը, այլև ստեղծագործական լավագույն մտահղացումները, կյանքի իր իսկ մեկնաբանությունները։

Թերևս այս խորհրդով էլ ստեղծվել է Հայկական ՍՍՀ վաստակավոր նկարիչ Ռուդոլֆ Խաչատրյանի արվեստը։

Դրա լավագույն ապացույցը սանգինով կատարված նրա առաջին աշխատանքներն են, առաջին վճռական քայլերը դեպի ազգային արվեստ՝ «Ինքնանկար», 1972 թ., «Կինոօպերատոր Ս. Ֆիլիպովի դիմանկարը», 1973 թ., «Մաշան», 1983 թ., ստեղծագործություններում գծանկարն իր ազատության մեջ, ծավալների ընդգրկելիության սահմաններով, լուսաստվերի նրբագեղությամբ հաստատում էր շատ ինքնատիպ մի արվեստագետի տաղանդի մեծությունը։

1959 թվականին Վիեննայի համաշխարհային երիտասարդական փառատոնում «Ուսանողուհու դիմանկարը» գրաֆիկական աշխատանքի համար նա արժանացավ բրոնզե մեդալի։

Այնուհետև, արդեն ավելի ուշ, 1968 թվականին, Կոմիտասի գրաֆիկական դիմանկարի համար, ստացավ Հայաստանի կուլտուրայի մինիստրության առաջին մրցանակը։ Իսկ այդ խոստումնալից սկզբի շարունակությունն ու լավագույն ապացույցը նրա օրերս բացված ցուցահանդեսն էր Երևանի ժամանակակից արվեստի թանգարանում։ Ներկայացված էին նկարչի վերջին տարիների գրաֆիկական աշխատանքները՝ կատարված լևկասի վրա, որը նա առաջին անգամ օգտագործեց գծանկարի համար։ Որովհետև «մատիտանկարի շրջանակները սկսեցին նեղել նրա աշխարհազգացողությունը, նրա գեղարվեստական մտածողության մասշտաբն անխուսափելիորեն հանգեցնում էր գծանկարչության ավանդական հասկացության կործանմանը»,— նրա այս վերջին աշխատանքների մասին գրում է Կիրա Միխայլովսկայան։

Կատարվեց անսպասելին։ Առանձին հնչեղություն ստացան աշխատանքները լևկասի վրա, զգացմունքի ու մտքի խտացումները նոր արտահայտչամիջոցներով, նոր ասելիքով հանդես եկան։ Ձևերի բյուրեղյա մաքրությունը, միևնույն ժամանակ և պարզությունը եկան հաստատելու նրա արվեստի ուժը, կյանքի ու ստեղծագործության կապը։

Այստեղ սովորական միագույն գրաքարը լևկասի վրա հնչեց «գույնի» ուժով, ստեղծեց շարժում, ջերմություն «գույնի» այդ անցումներում, գրաֆիտի նյարդային, էքսպրեսիվ շեշտերը, երբեմն նաև սահուն ու աննկատ շարժման միջոցով ընդամենը մեկ գույնի օգնությամբ ստեղծեց «բազմերանգություն»։

Արվեստագետի ուժը ոչ միայն տեսնել կարողանալն է, այլև տեսանելի դարձնելու ուժը, անշուշտ՝ նաև հոգևոր այնպիսի հարստության առկայությունը, առանց որի անհնար է արվեստի իսկական արժեք ստեղծելը, քանզի միայն վարպետ կատարումը բավական չէ կատարյալը, ավարտունը ստեղծելու համար։

Իրերի ու մարդկանց մասին ունեցած իր փիլիսոփայությունը, երևակայությունը լավագույն գրավականն են մարդկային բարդ ու անսահման հոգու թռիչքները տեսնելու, դրանք մեկ այլ տեսանկյունով դիտելու կարողությունները։ Այս առումով հետաքրքիր են «Փ. Մ.-ի դիմանկարը», 1981 թ., «Ինքնանկար», 1981 թ., «Նկարչի կնոջ դիմանկարը», 1981 թ., «Էլդար Ռյազանովի դիմանկարը», 1981 թ., «Լևոն Աբրահամյանի դիմանկարը», 1983 թ.։

Ռուդոլֆ Խաչատրյանի արվեստում չկա սեփական կարողությունները ցուցադրելու ոչ մի ճիգ, դրանք ընդգծելու ավելորդ ոչ մի փորձ։ Զուտ ճշմարիտ, մեծ արվեստ ստեղծելու փափագ, նվիրում, հավատ այն ամենի նկատմամբ, ինչ-որ ինքն անում է։ Այդ է պատճառը, որ նրա արվեստը ունի անհատականության խոր կնիք, բարձր արտիստականություն, որը գալիս է իր հերթին ընդգծելու ոչ միայն նյութի բովանդակությունը խորության մեջ, ստեղծագործության ներքին ուժը, կարողությունը, այլև ստեղծում է մթնոլորտ, որտեղ յուրաքանչյուր մանրամասն անհրաժեշտաբար է հարկավոր։

Խաչատրյան նկարչի սկզբունքը, մտածելակերպը, ստեղծագործության մեթոդը դասականությունն է, նրա մոտ դասական ձևերն իրենց պարզությամբ, միևնույն ժամանակ և խստությամբ, ստեղծում են բարձր արվեստ, արվեստ հոգեկան բարդ ու հակասական աշխարհով, փիլիսոփայությամբ, իր ցավի մեջ մենակ, ելքի պատրանքով ապրող մարդու մասին։ Եվ հենց շատ կարևոր այդ «ելքի» ճշմարտությունն է հուզում Ռուդոլֆի արվեստում, քանզի այն վերաբերում է իրեն՝ մարդուն։ «Ելք»՝ լինի դա ցավի մեջ հոգեկան բազմաթիվ վայրէջքների պահին մարդկայնորեն գեղեցիկը պահպանել կարողանալով, թե ելնելու ուժով, յուրաքանչյուր պատահանի գոյությամբ այդ արվեստում ընդհանրապես, թե բազմաթիվ շշերի մեջ կտրված ծառի շիվերի բարձրանալու հետ։ Այլապես, որն է զգացմունքների պարունակած իմաստը, նրանց հուզելու հավակնությունը...

Հետաքրքիր են նրա «Պատուհանի առաջ», «Նատյուրմորտ շշերով» ստեղծագործությունները, «Մսրյանի դիմանկարը», «Հ. Իգիթյանի դիմանկարը», «Ինքնանկարը», 1983 թ.։

Այստեղ է, որ ստեղծագործության գեղարվեստական լեզուն, իր մեջ խտացնելով արվեստագետի միտքը, մարդու հոգեբանության խոր իմացությունը, դեմքի յուրաքանչյուր շարժումի անկրկնելիությունը որսալու կարողությամբ ստեղծում է մնայուն գեղարվեստական արժեքներ հայ գրաֆիկայի պատմության մեջ։

«Հասարակ մատիտով կատարված գծանկարը,— գրում է Միխայիլ Լազաևը,— ասես վերափոխվում է մի «մոգական բյուրեղի», ստեղծելով հետաքրքիր, հուզիչ պատմություն մարդու անձի, նրա անկրկնելի անհատականության, հոգևոր հարստության մասին»։

Ապշեցնում է նկարչի մանրակրկիտ մտածողությունը, կոնկրետացումը, սևեռուն ուշադրությունը։ Այստեղ է, որ նրան ամենից շատ պետք է պահպանել գծանկարի մաքրությունը թեկուզ և մանրամասների գնով, քանզի յուրաքանչյուր մանրամասն նրբագեղ ու տպավորիչ գծի տեսքով ի հայտ է բերում սև ու սպիտակ գույնի հարաբերությունը, հարստությունը, լույսի ու ստվերի վարպետ համադրումով, դրանց արտահայտչական միջոցների օգտագործմամբ հասնում է բովանդակության խորությանը, ենթատեքստը հաստատող լուսաստվերի նրբագեղությանը։

Կատարողական բարձր վարպետությամբ են աչքի ընկնում նրա նատյուրմորտները՝ «Նատյուրմորտ ինքնաեռով», «Երեք ձուկ», «Մեծ նատյուրմորտ», որտեղ ձևերը մանրամասների միջոցով կառուցում են ավարտուն ստեղծագործություն։ Մանրամասների նկատմամբ նկարչի ունեցած հետաքրքրությունը ոչ միայն պատահական չէ, այլև լավագույն միջոց է հաղորդելու իր մտահղացումները։ Այդ է պատճառը, որ Խաչատրյանը մանրամասները դարձնում է ստեղծագործական լեզվի անբաժան մասը։

Թերևս այս խորհրդով էլ ստեղծվում են նրա կանացի կերպարները։ Խաչատրյանի ստեղծագործության մեջ մյուս բոլոր գործերի կողքին նրանք ասես հովտաշուշանների հետ միևնույն սկահակում դրված հասմիկներ լինեն, որ, ապրելով միասին, ուժեղացնում են վերջիններիս բույրը։

Եվ ինչ կախարդանքով, ինչ նազանքով ու ինչպիսի խնամքով է Ռուդոլֆ Խաչատրյանի նրբագեղ, հուզառատ այդ «մոգական բյուրեղիկը»՝ գրաֆիտը, ծավալվում լևկասի վրա, ստեղծելու համար «Բնորդուհու», «Խնձորով աղջկա», «Մոկիի», «Կնոջ դիմանկարի», 1973 թ., «առասպելական հերոսուհիների ու ոգու պաշտոնյաների» ինքնատիպ գեղեցկությամբ առլեցուն կերպարները։

Անկասկած, դժվար է գրել ժամանակակից նկարչի մասին, առավել ևս՝ Ռուդոլֆ Խաչատրյանի մասին, քանզի հայտնի չէ, ո՞րն է նրա հաջորդ քայլը։

Է. ՄԻ[…] [ազգանունը կտրված է] Երևանի ժամանակակից արվեստի թանգարանի ավագ գիտաշխատող

ՆԿԱՐՆԵՐՈՒՄ.— «Դերասանուհի» (1983 թ.), «Լևոն Աբրահամյանի դիմանկարը» (1983 թ.), «Ծաղիկներ»։

Перевод с армянского

Всякое искусство питается жизнью, а искусство — это жизнь как она есть, где слиты воедино не только философия и мировосприятие художника, но и лучшие его творческие замыслы, его собственные толкования жизни.

Быть может, именно с таким смыслом и создано искусство заслуженного художника Армянской ССР Рудольфа Хачатряна.

Лучшее тому подтверждение — его первые работы, выполненные сангиной, первые решительные шаги к национальному искусству: в произведениях «Автопортрет» (1972), «Портрет кинооператора С. Филиппова» (1973), «Маша» (1983) рисунок в своей свободе, в пределах охвата объёмов, в изяществе светотени утверждал масштаб таланта весьма самобытного художника.

В 1959 году на Всемирном фестивале молодёжи в Вене за графическую работу «Портрет студентки» он был удостоен бронзовой медали.

Затем, уже позже, в 1968 году, за графический портрет Комитаса он получил первую премию Министерства культуры Армении. А продолжением этого многообещающего начала и лучшим его подтверждением стала выставка, открывшаяся на днях в ереванском Музее современного искусства. Были представлены графические работы художника последних лет, выполненные на левкасе, который он впервые применил для рисунка. Потому что «рамки карандашного рисунка стали тесны для его мироощущения, масштаб его художественного мышления неизбежно вёл к разрушению традиционного понятия рисунка», — пишет об этих его последних работах Кира Михайловская.

Случилось неожиданное. Особое звучание получили работы на левкасе; сгустки чувства и мысли предстали с новыми выразительными средствами, с новым высказыванием. Кристальная чистота форм и вместе с тем их простота пришли утвердить силу его искусства, связь жизни и творчества.

Здесь обычный монохромный грифель зазвучал на левкасе силой «цвета», создал движение, тепло в этих переходах «цвета»; нервные, экспрессивные акценты графита, а порой и плавное, незаметное движение с помощью всего одного цвета создали «многоцветность».

Сила художника — не только в умении видеть, но и в способности сделать видимым, конечно, и в наличии такого духовного богатства, без которого невозможно создать подлинную ценность в искусстве, ибо одного мастерского исполнения недостаточно, чтобы создать совершенное, завершённое.

Его философия вещей и людей, его воображение — лучший залог умения видеть взлёты сложной и безграничной человеческой души и смотреть на них под иным углом. В этом смысле интересны «Портрет Ф. М.» (1981), «Автопортрет» (1981), «Портрет жены художника» (1981), «Портрет Эльдара Рязанова» (1981), «Портрет Левона Абрамяна» (1983).

В искусстве Рудольфа Хачатряна нет ни малейшего усилия продемонстрировать свои возможности, ни одной лишней попытки их подчеркнуть. Лишь желание создать чистое, правдивое, большое искусство, преданность, вера во всё, что делаешь сам. Вот почему его искусство несёт глубокую печать индивидуальности, высокий артистизм, который, в свою очередь, подчёркивает не только глубину содержания материала, внутреннюю силу и возможности произведения, но и создаёт атмосферу, где каждая деталь необходима.

Принцип, образ мышления, творческий метод художника Хачатряна — классика; у него классические формы своей простотой и вместе с тем строгостью создают высокое искусство — искусство со сложным и противоречивым душевным миром, с философией, о человеке, одиноком в своей боли и живущем иллюзией выхода. И именно истина этого очень важного «выхода» волнует в искусстве Рудольфа, ибо она касается его самого — человека. «Выход» — будь то умение сохранить человечески прекрасное в минуты многочисленных душевных падений в боли, будь то сила подняться, существование каждой случайности в этом искусстве вообще или побеги срубленного дерева, поднимающиеся в многочисленных бутылках. Иначе в чём смысл, заключённый в чувствах, в чём их притязание волновать...

Интересны его работы «Перед окном», «Натюрморт с бутылками», «Портрет Мсряна», «Портрет Г. Игитяна», «Автопортрет» (1983).

Именно здесь художественный язык произведения, сгущая в себе мысль художника, глубокое знание человеческой психологии, умение уловить неповторимость каждого движения лица, создаёт непреходящие художественные ценности в истории армянской графики.

«Рисунок, выполненный простым карандашом, — пишет Михаил Лазарев [в газете: «Լազաև»], — словно преображается в „магический кристалл“, создавая интересный, волнующий рассказ о личности человека, его неповторимой индивидуальности, духовном богатстве».

Поражает скрупулёзность мышления художника, его конкретность, пристальное внимание. Именно здесь ему больше всего нужно сохранить чистоту рисунка, пусть даже ценой деталей, ибо каждая деталь, проявляясь в виде тонкой и выразительной линии, выявляет соотношение, богатство чёрного и белого цвета; мастерски сочетая свет и тень и пользуясь их выразительными средствами, он достигает глубины содержания, изящества светотени, утверждающей подтекст.

Высоким исполнительским мастерством отличаются его натюрморты — «Натюрморт с самоваром», «Три рыбы», «Большой натюрморт», где формы через детали строят завершённое произведение. Интерес художника к деталям не только не случаен, но и является лучшим средством передать свои замыслы. Вот почему Хачатрян делает детали неотъемлемой частью творческого языка.

Быть может, с таким же смыслом создаются и его женские образы. В творчестве Хачатряна рядом со всеми остальными работами они словно жасмин, поставленный в одну вазу с ландышами: живя вместе, они усиливают аромат последних.

И с каким волшебством, с какой негой и заботой разворачивается на левкасе этот изящный, полный чувства «магический кристалл» Рудольфа Хачатряна — графит, — чтобы создать исполненные своеобразной красоты образы «Натурщицы», «Девушки с яблоком», «Моки», «Женского портрета» (1973), «легендарных героинь и служителей духа».

Несомненно, трудно писать о современном художнике, тем более о Рудольфе Хачатряне, ибо неизвестно, каким будет его следующий шаг.

Э. МИ[…] [фамилия обрезана вырезом; в карточке архива — «Э. Миль»] старший научный сотрудник Ереванского музея современного искусства

НА СНИМКАХ: «Актриса» (1983), «Портрет Левона Абрамяна» (1983), «Цветы».

Translated from Armenian

All art is nourished by life, and art is life as it is, in which not only the artist's philosophy and world-view but also his finest creative ideas and his own interpretations of life are fused into one.

Perhaps it is with just such a meaning that the art of Rudolf Khachatryan, Honoured Artist of the Armenian SSR, has been created.

The best proof of this lies in his first works in sanguine, his first decisive steps towards a national art: in Self-Portrait (1972), Portrait of the Cameraman S. Filippov (1973) and Masha (1983) the drawing — in its freedom, in the range of volumes it encompasses, in the elegance of its chiaroscuro — affirmed the scale of a highly original talent.

In 1959, at the World Festival of Youth in Vienna, he was awarded a bronze medal for the drawing Portrait of a Student.

Later, in 1968, his graphic portrait of Komitas won him the first prize of the Armenian Ministry of Culture. The continuation of that promising beginning, and its best confirmation, was the exhibition that opened recently at the Yerevan Museum of Modern Art. It showed the artist's graphic works of recent years executed on levkas, which he was the first to use for drawing. For "the confines of pencil drawing began to constrict his sense of the world, and the scale of his artistic thinking inevitably led to the destruction of the traditional notion of drawing," as Kira Mikhailovskaya writes of these latest works.

The unexpected happened. The works on levkas acquired a sound of their own; condensations of feeling and thought appeared with new means of expression and a new message. The crystalline purity of form, and at the same time its simplicity, came to affirm the power of his art and the bond between life and creation.

Here the ordinary monochrome lead sounded on levkas with the force of "colour", creating movement and warmth in those transitions of "colour"; the nervous, expressive accents of graphite, and at times a smooth, imperceptible movement, created "polychromy" with the help of a single colour.

An artist's power lies not only in being able to see but in the power to make visible — and, of course, in possessing a spiritual wealth without which true value in art cannot be created, since masterly execution alone is not enough to create the perfect and the complete.

His philosophy of things and people and his imagination are the best guarantee of his ability to see the flights of the complex and boundless human soul and to view them from another angle. Of interest in this respect are Portrait of F. M. (1981), Self-Portrait (1981), Portrait of the Artist's Wife (1981), Portrait of Eldar Ryazanov (1981) and Portrait of Levon Abrahamyan (1983).

In Rudolf Khachatryan's art there is not the slightest effort to display his abilities, not one superfluous attempt to emphasise them — only a longing to create pure, truthful, great art, devotion, and faith in everything he does. That is why his art bears the deep stamp of individuality and a high artistry which in turn emphasises not only the depth of the material's content and the inner power and potential of the work but also creates an atmosphere in which every detail is indispensable.

The principle, the way of thinking and the creative method of Khachatryan the artist is classicism: in his hands classical forms, with their simplicity and at the same time their severity, create high art — art with a complex and contradictory inner world and a philosophy, about a person alone in his pain and living by the illusion of a way out. And it is precisely the truth of this crucial "way out" that stirs one in Rudolf's art, for it concerns man himself. The "way out" — whether it is the ability to preserve what is humanly beautiful in moments of many spiritual falls amid pain, or the strength to rise, the existence of every contingency in this art generally, or the shoots of a cut tree rising in many bottles. Otherwise, what is the meaning contained in feelings, what is their claim to move us...

Of interest are his works In Front of the Window, Still Life with Bottles, Portrait of Msryan, Portrait of H. Igityan and Self-Portrait (1983).

It is here that the artistic language of the work, condensing the artist's thought, a deep knowledge of human psychology and the ability to capture the uniqueness of every movement of the face, creates lasting artistic values in the history of Armenian graphic art.

"A drawing done with an ordinary pencil," writes Mikhail Lazarev, "is transformed, as it were, into a 'magic crystal', creating an interesting and moving story about a person's character, his unique individuality and spiritual wealth."

The painstaking thought of the artist, his concreteness and his intent attention are astonishing. It is here that he most needs to preserve the purity of the drawing, even at the cost of detail, for each detail, appearing as a delicate and expressive line, reveals the relation and richness of black and white; by masterfully combining light and shadow and using their expressive means, he attains depth of content and the elegance of a chiaroscuro that affirms the subtext.

His still lifes — Still Life with a Samovar, Three Fish, Large Still Life — stand out for high mastery of execution, their forms building a finished work through detail. The artist's interest in detail is not only no accident but the best means of conveying his ideas. That is why Khachatryan makes detail an inseparable part of his creative language.

Perhaps it is with the same meaning that his images of women are created. In Khachatryan's work, beside all his other pieces, they are like jasmine placed in the same vase with lilies of the valley: living together, they heighten the latter's fragrance.

And with what magic, what grace and what care Rudolf Khachatryan's refined, emotion-filled "magic crystal" — graphite — unfolds on levkas to create the figures, brimming with original beauty, of Model, Girl with an Apple, Moki, Portrait of a Woman (1973), and "legendary heroines and servants of the spirit".

It is certainly difficult to write about a contemporary artist, especially about Rudolf Khachatryan, for no one knows what his next step will be.

E. MI[…] [surname cut off by the clipping; archive card: “E. Mil”] Senior Researcher, Yerevan Museum of Modern Art

ILLUSTRATIONS: Actress (1983), Portrait of Levon Abrahamyan (1983), Flowers.

Связана с выставкой Related to exhibition Related to exhibition (1)

1983 1983 1983 — Персональная выставка в Музее современного искусства Solo Exhibition at the Museum of Modern Art Solo Exhibition at the Museum of Modern Art — персональная · Ереванsolo · Yerevan

Опубликованные работы Published works Published works (3)

1981 1981 1981 — Натюрморт с цветами и раковиной Still Life with Flowers and a Shell Still Life with Flowers and a Shell

1983 1983 1983 — Портрет Левона Абрамяна Portrait of Levon Abramyan Portrait of Levon Abramyan

1983 1983 1983 — Актриса Actress Actress