ФОНД НАСЛЕДИЯ РУДОЛЬФА ХАЧАТРЯНА RUDOLF KHACHATRYAN HERITAGE FOUNDATION ՌՈՒԴՈԼՖ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆԻ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ · rudolfart.com
rudolfart.com
← → ПредыдущийPrevious Рудольф Хачатрян — художник света Rudolf Khachatryan — Artist of Light Публикации Press · СтатьиArticles СледующийNext "Interview with R. Khatchatrian" "Interview with R. Khatchatrian" Кликните по изображению, чтобы увеличить Click image to enlarge Интервью с Рудольфом Хачатряном Interview with Rudolf Khachatryan Interview with Rudolf Khachatryan Тип Type Type газетаnewspapernewspaper Издание Edition Edition МасисMasisMasis Дата Date Date 9 ноября 1985, с. 1, 39 November 1985, p. 1, 39 November 1985, p. 1, 3 Дополнение Additional information Additional information Другие части и варианты этого интервью: Pub-0112 — «Լրաբեր» (Вестник), 2 ноября 1985 — начало; Pub-0118 — «Նոր օր» (Новый день), 3 ноября 1985 — вступление, биография, части 1 и 2; Pub-0119 — «Նոր օր» (Новый день), 12 ноября 1985 — окончание; Pub-0121 — «Լրաբեր» (Вестник), 1985 — заметка о пресс-конференции и окончание интервью. Это не простые дубликаты: вступления, состав вопросов и полнота ответов различаются.Other parts and versions of this interview: Pub-0112 — Lraber, 2 November 1985 — the beginning; Pub-0118 — Nor Or, 3 November 1985 — introduction, biography, parts 1 and 2; Pub-0119 — Nor Or, 12 November 1985 — the conclusion; Pub-0121 — Lraber, 1985 — a note on the press conference and the conclusion of the interview. These are not mere duplicates: the introductions, the set of questions and the completeness of the answers differ.Other parts and versions of this interview: Pub-0112 — Lraber, 2 November 1985 — the beginning; Pub-0118 — Nor Or, 3 November 1985 — introduction, biography, parts 1 and 2; Pub-0119 — Nor Or, 12 November 1985 — the conclusion; Pub-0121 — Lraber, 1985 — a note on the press conference and the conclusion of the interview. These are not mere duplicates: the introductions, the set of questions and the completeness of the answers differ. WhatsApp Telegram ВКонтактеVK Эл. почтаEmail Pub-0120 Текст публикации Text of the publication Հրապարակման տեքստը Բնագիր ՌՈՒՏՈԼՖ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆԻ ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԷՍԸ ԼՈՍ ԱՆՃԵԼԸՍԻ ՄԷՋ «Էրեբունի» հրատարակչական կազմակերպութեամբ՝ Նոյեմբեր 12–16, Heritage Gallery-ի մէջ պիտի ցուցադրուին հայրենի գծանկարիչ Ռուտոլֆ Խաչատրեանի գործերը: Ռուտոլֆ Խաչատրեան ծնած է 1937-ին Երեւանի մէջ: Ան իր մանկական տարիքէն սկսած է նկարել եւ տասնըութ տարեկանէն ի վեր մասնակցած է բազմաթիւ ցուցահանդէսներու: Խաչատրեանի գործերը ցուցադրուած են աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ եւ արժանացած բազմաթիւ մրցանակներու: Իր գործերը ներկայացուած են Գերմանիոյ, Ֆրանսայի, Չեխոսլովաքիայի, Պուլկարիոյ, Իտալիայի եւ Անգլիոյ մէջ: 1960-ին Խաչատրեան ընտրուած է Ս.Ս.Հ.Մ.-ի Նկարիչներու Միութեան անդամ: 1969-ին ան շահած է առաջին մրցանակը Կոմիտասի հարիւրամեակին առթիւ կազմակերպուած նկարչական մրցանակին: 1971-էն ի վեր Ռ. Խաչատրեան կը գործէ Մոսկուայի մէջ՝ տալով ցուցահանդէսներ Խորհրդային Միութեան տարբեր քաղաքներուն մէջ: 1984-ին Ռուտոլֆ Խաչատրեան արժանացած է Հայաստանի ժողովրդական նկարիչի պատուաւոր տիտղոսին: Լոս Անճելըսէն առաջ՝ Հոկտեմբեր 17–20, 1985-ին, Խաչատրեանի գործերը ցուցադրուեցան Տիթրոյթի Ս. Յովհաննէս եկեղեցւոյ Գեղարուեստական Յանձնախումբի կազմակերպած ցուցահանդէսին: Այս ցուցահանդէսի ընթացքին վաճառուեցան 24 աշխատանքներ: Մեր գեղարուեստական էջին մէջ կու տանք հարցազրոյց մը, որ հայրենի արուեստագէտին շնորհուած է Տիթրոյթի «Հայկական Մշակութային Ժառանգութեան Ձայնասփիւռին», որուն Վարիչ-Տնօրէնն է Պր. Ե. Ազատեան: * ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑ ՌՈՒՏՈԼՖ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆԻ ՀԵՏ — Պարոն Խաչատրեան, մենք կ՚ուզենք մեր հարցազրոյցը սկսիլ ձեր նկարչական կազմաւորման մասին կարգ մը տեղեկութիւններ քաղելով: Դուք ո՞ւր ուսած էք, ի՞նչ է ձեր պատրաստութիւնը եւ ի՞նչ եղած է Երուանդ Քոչարի դերը ձեր արուեստի զարգացման մէջ: — Ինձ թւում է, որ սովորաբար պատահականութիւններ չեն լինում, կան օրինաչափութիւններ։ Տասներեք–տասնչորս տարեկան հասակում ես սովորեցի Երեւանի նկարչական ուսումնարանում։ Յետոյ ես դուրս եկայ այդ ուսումնարանից եւ պատահմամբ հանդիպեցի Երուանդ Քոչարին, որին բոլորը մաեստրօ էին կանչում։ Նա մի հազուագիւտ երեւոյթ էր Հայաստանի եւ ընդհանրապէս արուեստի գիտակների, արուեստի մասին մտածողների շրջանակում։ Քոչարը երկար տարիներ ապրել է Փարիզում, ճաշակել էր ամբողջ համաշխարհային մշակոյթը, խորապէս ըմբռնել, եւ ժամանակակից արուեստի պատմութեան մէջ ստեղծել էր նոր ուղղութիւն, ֆրանսերէն կ՚ասեն «պէնթիւր տան էսպաս»։ Հիմնադիրն էր այդ ուղղութեան։ Երեսունվեց տարեկան հասակում Փարիզից երիտասարդ մաեստրոն վերադառնում է Հայաստան՝ շարունակելու իր արուեստը հայրենի հողի վրայ։ Բոլորին յայտնի է Սասունցի Դաւիթի հոյակապ կոթողը, որ զարդարում է մեր Երեւանի կայարանի հրապարակը։ Քոչարը քայլող հանրագիտարան էր, ամէն ինչից տեղեակ՝ եւ փիլիսոփայութիւն եւ գրականութիւն։ Տասնհինգ տարեկան հասակից մինչեւ երեսուներեք տարեկան հասակս գրեթէ ամէն օր մենք հանդիպել ենք, զրուցել, միշտ ցոյց եմ տուել իմ նկարները։ Ամէն օր նոր աշխատանք կը տանէի Քոչարին ցոյց տալու. կամ ես կ՚երթայի իրեն մօտ, կամ ինքը կու գար ինձ մօտ։ Այդ շփումն է, որ ինձ տուեց այս մեծ սէրն ու մղումը արուեստի բնագաւառում։ Շփում որ շատ կարեւոր է արուեստագէտի համար։ Նկարչութիւնը, իմ կարծիքով, չեն սովորեցներ, այլ պէտք է վարակել՝ նկարչական արուեստի սիրով վարակել, աշխատասիրութեամբ, հասկանալ արուեստի բուն նպատակը. իսկ ամենակարեւորը արուեստագէտների շփումն է մեծ արուեստագէտների հետ։ — Ուրեմն ակադեմական մասնաւոր պատրաստութիւն չստացաք։ — Ո՛չ, դա արդէն ինձ պէտք չէր, որովհետեւ տասնհինգ տարեկան հասակում, թոյլ տուէք ասել, ես պատրաստ էի, այդ ճանապարհներն անցած էի ինքնուրոյն կերպով։ — Ուրեմն հիմնականին մէջ Քոչարի եւ միւս մեծ արուեստագէտներու հետ ձեր ունեցած շփումներու շնորհիւ է, որ կարողացաք ձեր նկարչական անհատականութիւնը կազմաւորել։ — Այո՛, որովհետեւ անհատականութիւն կազմաւորելը միայն նկարելու մէջ չէ, այլ պէտք է անպայման հասկանալ նկարչական արուեստի ամբողջ պատմութիւնը, ժամանակակից արուեստը։ Ինչ որ անհրաժեշտ պայման է ամէն արուեստագէտի համար՝ անկախ այն բանից, թէ տուեալ արուեստագէտը արդիական արուեստի հետեւող է, թէ դասական. անհրաժեշտ է, որ ամէն ինչից տեղեակ լինի։ Սրանից յետոյ արուեստագէտն ինչ որ ունի ներսում, տաղանդի ու շնորհքի առկայութեան դէպքում, իր խօսքն անպայման կ՚ասի։ — Կ՚ուզէի ձեզի հարցում մը ուղղել Հայաստանի նկարիչների մասին։ Քանի՞ նկարիչներ կան այսօր Հայաստանի մէջ, ի՞նչ դպրոցներու կը հետեւին, ո՞րքանով հաղորդակից են աշխարհի նկարչական շարժումներուն, որո՞նք են այդ նկարիչներուն մէջ ամենէն շնորհալիներն ու ճանաչուածները։ — Հայաստանում այսօր մօտ ութը հարիւր (800) նկարիչ կայ (professionals). Սա բաւականին շատ է Հայաստանի համար։ Կան նաեւ ոչ professional-ներ, թիւով բաւականին շատ։ Ընդհանրապէս հայ ժողովուրդը շատ մեծ դեր է ունեցել եւ կ՚ունենայ մշակոյթի ասպարէզում։ Կան շատ տաղանդաւոր նկարիչներ. երիտասարդ արուեստագէտները ճանաչում են համաշխարհային նկարչութեան անցեալն ու ներկան։ Տեղեկութիւն միշտ կայ Հայաստանում, եւ ամէն ինչ գրեթէ գիտեն հայ արուեստագէտները, քանի որ քսաներորդ դարը այնպիսի դար է, որ ամէն մի կատարուած նորութիւն տեղ է հասնում։ Արուեստի մասին ամսագրեր կը տպուեն, այնպէս որ ամէն ինչից տեղեակ են։ Բայց, իհարկէ, իմանալը միայն կարեւոր չէ, այլեւ շփումը։ Տաղանդաւոր արուեստագէտներ են, շատ կը սիրեմ ու կը հաւնիմ Ռուբէն Ադալեանին, Մարտին Պետրոսեանին, Էլիբեկեան եղբայրներին։ Շնորհալի քանդակագործներ շատ կան, ինչպէս Արա Շիրազը, Օհան Պետրոսեանը եւ շատ ու շատ ուրիշներ։ Սրանք իմ սիրածներն են, իմ ընկերները, որոնց յաճախ կը հանդիպեմ, կը վիճենք, կը խօսենք։ Պէտք է, որ նրանց անհատական ցուցահանդէսներն էլ լինեն եւ Ամերիկայում, եւ ուրիշ երկիրներում։ Իրար նման չեն մեր նկարիչները. ամէն մէկն ունի իր անհատականութիւնն ու սեփական խօսքը։ — Ի՞նչ է ձեր գաղափարը վերացական արուեստի մասին: — Ես այն կը համարեմ մի ընդունելի ձեւ որն իր կեանքն ապրել է արդէն: Այսօր ինձ համար ծիծաղելի է վերացական արուեստով զբաղուելը: Ես նրանց ուշացած մարդիկ կը նկատեմ: — Արդեօք կը կարծէք, որ նոր դասականութեան միտում մը կա՞յ: — Այո՛, քսաներորդ դարի վերջը, վերջնահասած դասական արուեստի ձգտումին է գնում որովհետեւ իմ կարծիքով նոր ասելիք չմնաց, ամէն ինչ փորձեցին վերջացաւ (ձեւի առումով): Դրա համար բնական կերպով դէպի անցեալ կը գնանք նոր խօսքով: Երբ հնագոյն արուեստն ստեղծեց յունական արձանագործութեան, տասնըվեց դար էր պէտք որ նոյն գաղափարները վերածնունդի ժամանակ վերակենդանանային գեղանկարչութեան մէջ: — Ըստ ձեզի նուաճուած են մարդկային մտածողութեան սահմանները արուեստի մէջ, որպէսզի պահանջքը զգացուի նոր դասականութեան: — Այո՛, նոր դասականութիւնը ես կը գտնեմ որ հիմիկուան գծանկարչութեան մէջ կը կայանայ, որովհետեւ եթէ գեղանկարչութեան մէջ լինի, դա կը լինի կրկնութիւն, դասական, վերածնունդի արուեստին: Նոր հնարաւորութիւն պիտի ստեղծես: Ես ստեղծել եմ այդ հնարաւորութիւնը՝ Լեւկասը եւ Սեպիան: Այս համադրութեամբ կարելի է նոր դասական, բարձր արուեստ ստեղծել, բայց նորից եմ կրկնում՝ գեղանկարչութեան մէջ չի լինի: — Լեւկասն ու գծանկարը սահմանափակ չե՞ն, կ՚ուտա՞ն արուեստի ամբողջականութեան զգացումը լիարժէք կերպով: — Այո՛, ոչ թէ կու տան, այլ տեսէք՝ նկարները լիովին տալիս են այդ բոլոր հնարաւորութիւնները: — Ես կ՚ուզեմ վերադառնալ լոյսի գաղափարին: Ձեր կենսագրութեան մէջ պատմութիւն մը կայ, որքան առասպել է, որքան ճիշդ, չեմ գիտեր: Ձեր փոքր տարիքին տեսիլք մը տեսած էք՝ լոյսի շողարձակումը, եւ ձեր ամբողջ կեանքը այդ լոյսի փնտռտուքին նուիրուած է: Կ՚ուզէի՞ք անդրադառնալ, թէ ատիկա որքա՞ն իրական է: — Դա իրական պատմութիւն է, բայց չէի ուզենայ դրա վրայ ծանրանալ, բայց եղել է այդ տեսիլքը՝ երեք անգամ, նոյն օրը, գիշերով, խաւարի մէջ: Տասներկու տարեկան էի այն ժամանակ եւ կը կարծեմ, որ այդ լոյսն է, որ կը փնտռեմ ամէն մի գործի, նկարի մէջ: Նշանակութիւն չունի՝ մարդ է այն, բնանկար, թէ բնութեան տեսարան: Միշտ այդ լոյսը կ՚ուզենամ տեսնել: Սա երեւի առաքելութիւն (mission) է, որ տրուած է: — Ձեր արուեստով կրցա՞ծ էք այդ լոյսը գտնել, թէ՞ տակաւին ոչ: — Ես ոչ թէ կը փնտռեմ, այլ կը ձգտեմ էլ աւելի այդ լոյսն արտայայտել: Արդէն բաւականին արուած է: Սա այնպիսի բան չէ, որ գտնես ու փնտռես. դա սէր է, լոյս, որ մարդու մէջ պէտք է լինի միաժամանակ: Լոյսը բարին է, բարի ու գեղեցիկ սէրը մարդու մէջ պէտք է լինի ամէն օր, ամէն ժամ, որպէսզի կարողանայ տեսնել աշխարհը բարութեան աչքերով, որ նկարներն էլ շաղախուեն այդ լոյսով: — Կ՚ուզենք մեր զրոյցը շեղել նաեւ ամերիկեան արուեստին: Դուք հիմա Ամերիկա էք եւ վստահաբար ամերիկեան արուեստին ծանօթութիւն ունիք: Ի՞նչ են յատկանիշները ամերիկեան արուեստին: Ի՞նչը կը սիրէք եւ ի՞նչը չէք սիրեր: — Ես ամերիկեան արուեստին ծանօթ եմ տակաւին Երեւանից: Գիտէ՞ք ինչ. Ամերիկան երիտասարդ երկիր է դեռ, աւանդոյթներ չունեցող երկիր: Երբ կը նայեմ սկզբնական շրջանի ամերիկեան նկարչութիւնը, այսպէս ասած՝ ոչ թէ դասական է, այլ տասնութերորդ–տասնիններորդ դարի նկարչութիւն, լաւ թէ վատ՝ այդպիսին է: Ժամանակակից արուեստը, իհարկէ, Ամերիկա ներխուժեց Եւրոպայից: Իմ կարծիքով ամերիկեան արուեստի մէջ ամէն ինչ կայ, բացի հոգեւոր արուեստից: Ոգու գաղափարը, ոգին չկայ: Բայց ոգին է, որ ստեղծում է որակը, դրա համար էլ որակն էլ այն չէ: Կարծես մանրազնին ամէն ինչ նկարուած է, բայց դա նկարուած չէ ոգու համար, այլ միայն աչքի համար է նկարուած: Բայց այլ է վերածննդի նկարիչների գործերը. ամէն ինչ նկարուած է մանրակրկիտ, բայց եւ կայ ոգին, որն ինձ համար ընդունելի է: Պատահական չէ, որ ԱՄՆ-ում hyper realism առաջացաւ: Սա աւելի ֆօթօ, լուսանկարչային արուեստ է, ֆօթօ մտածելակերպ: Նոյնիսկ վերցնում են լուսանկարը, մեծացնում եւ նկարում լուսանկարից: Սա իրական աշխարհին ձգտելու նշան է. լաւ է դա, բայց քիչ է, ոգին պակաս է: Դա գալիս է աւանդոյթների պակասից արուեստի մէջ, իսկ մենք ինչպէ՞ս կարող ենք անոգի լինել, երբ ունենք հայկական դարերի պատմութիւն: Մեր անցեալի պատմութիւնն էլ ոգով է ստեղծուած, ոգու ուժով, յետոյ նոր գիտակցական շարադրանքն է եկել: Ոգին է եղել առաջնակարգ: Ինձ մօտ եղել են շատ ամերիկեան նկարիչներ, որոնց շատ են դուր եկել իմ աշխատանքները, ցանկութիւն են յայտնել, որ այս երկրի մէջ ցուցահանդէս ունենամ: Ես նկարել եմ ամերիկեան դեսպանատան շատ աշխատողների: Ընդհանրապէս Մոսկուայի դեսպանատան աշխատողները շատ են հետաքրքրւում մեր արուեստով, կը սիրեն մեր արուեստը: — Մոսկուայի մէջ դուք արուեստի շրջանակ ունի՞ք, ձեր արուեստի շուրջ շրջանակը եւ հայեր կա՞ն այդ շրջանակին մէջ: — Շատ յայտնի արուեստագէտներ կան Մոսկուայում, ինչպէս քանդակագործ Նիկողոս Նիկողոսեանը՝ ՍՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ արձանագործ եւ ուրիշ երիտասարդ արուեստագէտներ: Բայց գիտէ՞ք ինչ, արուեստագէտները ընդհանրապէս մենակ են, նրանք իրենց մենակութիւնը սիրում են, որովհետեւ մենակութեամբ կը ստեղծեն արուեստ: Շատ շփում հնարաւոր չէ, ժամանակի կորուստ է: Արդէն տաս օր է, որ այստեղ եմ, բայց շատ եմ նեղւում, որովհետեւ գրեթէ չեմ նկարում, սիրտս է նեղւում: Ես սովոր եմ օրական տաս-տասներկու ժամ աշխատելու: — Հիմա դուք ձեր արուեստի փնտռտուքներու մէջ հասած էք հանգրուանի մը, եւ այդ հանգրուանը ձեզի լիութիւն կու տայ: Ո՞ւր կը ձգտիք երթալ: — Շարունակել այն, ինչ որ ստեղծել եմ, շարունակել առաւելապէս ոգին եւ որակը աւելացնելու համար: Արուեստը փնտռել չէ, այլ, էլ աւելի լաւ է, ընդունակ լինել սիրելու: Ինձ համար ամենամեծ արուեստագէտը նա է, ով բոլորից շատ կը սիրի: Ամենադժուար բանը սիրել է, իսկ որ նկարչութեամբ կարողանաս այդ սիրոյ մասին երգել: ### Պատկերների մակագրութիւններ ՇԻԿԱՀԵՐ ԿԻՆԸ ԻՆՔՆԱԴԻՄԱՆԿԱՐ Перевод с армянского ВЫСТАВКА РУДОЛЬФА ХАЧАТРЯНА В ЛОС-АНДЖЕЛЕСЕ Усилиями издательской организации «Эребуни» 12–16 ноября в Heritage Gallery будут выставлены работы графика с родины Рудольфа Хачатряна. Рудольф Хачатрян родился в 1937 году в Ереване. Рисовать он начал с детских лет и с восемнадцати лет участвовал во многих выставках. Работы Хачатряна выставлялись в разных странах мира и удостоились многих наград. Его работы были представлены в Германии, Франции, Чехословакии, Болгарии, Италии и Англии. В 1960 году Хачатрян был избран членом Союза художников СССР. В 1969 году он получил первую премию на конкурсе живописи, организованном по случаю столетия Комитаса. С 1971 года Р. Хачатрян работает в Москве, устраивая выставки в разных городах Советского Союза. В 1984 году Рудольф Хачатрян был удостоен почётного звания народного художника Армении. До Лос-Анджелеса, 17–20 октября 1985 года, работы Хачатряна экспонировались на выставке, организованной художественной комиссией детройтской церкви Св. Иоанна. В ходе этой выставки были проданы 24 работы. На нашей странице искусства мы публикуем интервью, данное художником с родины детройтскому «Радиовещанию армянского культурного наследия», которым руководит г-н Е. Азадян. * ИНТЕРВЬЮ С РУДОЛЬФОМ ХАЧАТРЯНОМ — Господин Хачатрян, мы хотели бы начать нашу беседу, собрав некоторые сведения о вашем становлении как художника. Где вы учились, какова ваша подготовка и какова была роль Ерванда Кочара в развитии вашего искусства? — Мне кажется, обычно случайностей не бывает, есть закономерности. В тринадцать-четырнадцать лет я учился в Ереванском художественном училище. Потом я ушёл из училища и случайно встретил Ерванда Кочара, которого все называли маэстро. Он был редким явлением в Армении и вообще в кругу знатоков искусства, людей, размышляющих об искусстве. Кочар много лет прожил в Париже, вкусил всю мировую культуру, глубоко её постиг и создал новое направление в истории современного искусства, по-французски — «peinture dans l’espace» [живопись в пространстве]. Он был основателем этого направления. В тридцать шесть лет молодой маэстро возвращается из Парижа в Армению, чтобы продолжать своё искусство на родной земле. Всем известен великолепный памятник Давиду Сасунскому, украшающий привокзальную площадь нашего Еревана. Кочар был ходячей энциклопедией, знал всё — и философию, и литературу. С пятнадцати и до тридцати трёх лет мы встречались почти каждый день, беседовали, я всегда показывал ему свои работы. Каждый день я нёс Кочару новую работу: или я шёл к нему, или он приходил ко мне. Именно это общение дало мне такую большую любовь к искусству и стремление работать в нём. Общение очень важно для художника. Живописи, по-моему, не учат — ею надо заразить: заразить любовью к искусству рисунка, трудолюбием, пониманием подлинной цели искусства; а самое важное — общение художника с большими художниками. — Значит, академической специальной подготовки вы не получили. — Нет, она мне уже была не нужна, потому что в пятнадцать лет, позвольте сказать, я уже был подготовлен, я самостоятельно прошёл эти пути. — Значит, в основном благодаря общению с Кочаром и другими большими художниками вам удалось сложить свою художническую индивидуальность. — Да, потому что складывать индивидуальность — это не только рисовать: надо непременно понимать всю историю искусства рисунка, современное искусство. Это необходимое условие для всякого художника — независимо от того, следует ли он современному искусству или классическому: надо быть в курсе всего. А после этого художник, если у него есть талант и дар, непременно скажет своё слово. — Хотел бы задать вам вопрос о художниках Армении. Сколько сегодня в Армении художников, каким школам они следуют, насколько причастны к мировым художественным движениям, кто среди них самые одарённые и известные? — Сегодня в Армении около восьмисот (800) профессиональных художников. Для Армении это довольно много. Есть и непрофессионалы, тоже довольно много. Вообще армянский народ играл и будет играть очень большую роль в области культуры. Есть много талантливых художников; молодые художники знают прошлое и настоящее мировой живописи. Сведения в Армении есть всегда, и армянские художники знают почти всё, ведь двадцатый век таков, что всякая новинка доходит быстро. Журналы об искусстве печатаются, так что они в курсе всего. Но, конечно, важно не только знать, но и общаться. Талантливые художники — я очень люблю и ценю Рубена Адаляна, Мартина Петросяна, братьев Элибекян. Есть много одарённых скульпторов, таких как Ара Шираз, Оган Петросян и многие другие. Это мои любимые, мои друзья, с которыми я часто встречаюсь, спорю, говорю. Надо, чтобы и их персональные выставки были и в Америке, и в других странах. Наши художники не похожи друг на друга: у каждого своя индивидуальность и своё личное слово. — Каково ваше представление об абстрактном искусстве? — Я считаю его приемлемой формой, которая уже прожила свою жизнь. Сегодня мне смешно заниматься абстрактным искусством. Я считаю таких людей опоздавшими. — Не думаете ли вы, что есть тенденция к новой классичности? — Да, конец двадцатого века идёт к осуществлению стремления к завершённому классическому искусству, потому что, на мой взгляд, нового сказать уже нечего: всё испробовали, всё закончилось — в смысле формы. Поэтому мы естественным образом идём к прошлому с новым словом. Когда древнее искусство создало греческую скульптуру, понадобилось шестнадцать веков, чтобы те же идеи во время Возрождения ожили в живописи. — По-вашему, пределы человеческого мышления в искусстве уже достигнуты, поэтому ощущается потребность в новой классике? — Да, я считаю, что новая классика возникнет в нынешнем рисунке, потому что в живописи это было бы повторением классического искусства, искусства Возрождения. Нужно создать новую возможность. Я создал эту возможность — левкас и сепию. Их сочетание позволяет создать новое классическое, высокое искусство, но повторяю: в живописи этого не будет. — Не ограничены ли левкас и рисунок? Дают ли они в полной мере чувство целостности искусства? — Да, и не то что дают — посмотрите: рисунки полностью дают все эти возможности. — Я хочу вернуться к идее света. В вашей биографии есть история — насколько это легенда, насколько правда, не знаю. В раннем детстве вам было видение, излучение света, и вся ваша жизнь посвящена поискам этого света. Не хотели бы вы сказать, насколько это реально? — Это реальная история, но мне не хотелось бы на ней задерживаться, но это видение было: трижды, в один и тот же день, ночью, в темноте. Мне было тогда двенадцать лет, и я думаю, что именно этот свет я ищу в каждой работе, в каждом рисунке. Неважно, человек ли это, пейзаж или вид природы. Я всегда хочу видеть этот свет. Вероятно, это миссия (mission), которая дана. — Удалось ли вам своим искусством найти этот свет, или ещё нет? — Я не ищу, а стремлюсь ещё полнее выразить этот свет. Сделано уже немало. Это не такая вещь, которую находишь и ищешь: это любовь, свет, который должен быть в человеке одновременно. Свет — это добро; добрая и прекрасная любовь должна быть в человеке каждый день, каждый час, чтобы он мог видеть мир глазами доброты и чтобы и картины были замешаны на этом свете. — Мы хотим повернуть нашу беседу и к американскому искусству. Вы сейчас в Америке и наверняка знакомы с американским искусством. Каковы особенности американского искусства? Что вам нравится и что не нравится? — С американским искусством я знаком ещё с Еревана. Знаете что: Америка — ещё молодая страна, страна без традиций. Когда я смотрю на американскую живопись начального периода — она, так сказать, не классическая, а живопись восемнадцатого–девятнадцатого века; хороша она или плоха — она такова. Современное искусство, конечно, ворвалось в Америку из Европы. По-моему, в американском искусстве есть всё, кроме духовного искусства. Идеи духа, духа — нет. А ведь именно дух создаёт качество, поэтому и качество не то. Кажется, всё выписано дотошно, но написано это не для духа, а только для глаза. Иное дело работы художников Возрождения: всё написано скрупулёзно, но есть и дух, который для меня приемлем. Не случайно, что в США возник гиперреализм. Это скорее фото, фотографическое искусство, фотографический образ мысли. Даже берут фотографию, увеличивают и пишут с фотографии. Это знак стремления к реальному миру; это хорошо, но мало — недостаёт духа. Это происходит от недостатка традиций в искусстве. А как мы можем быть бездуховными, когда у нас есть многовековая армянская история? И история нашего прошлого создана духом, силой духа, и лишь потом пришло осознанное изложение. Дух был первичным. У меня бывали многие американские художники, которым очень нравились мои работы; они выражали желание, чтобы я устроил выставку в этой стране. Я написал многих сотрудников американского посольства. Вообще сотрудники посольства в Москве очень интересуются нашим искусством, любят его. — Есть ли у вас в Москве художественный круг, круг людей вокруг вашего искусства? Есть ли в нём армяне? — В Москве много известных художников, например скульптор Никогос Никогосян, народный художник СССР, и другие, молодые художники. Но знаете, художники вообще одиноки, они любят своё одиночество, потому что в одиночестве создают искусство. Много общаться невозможно, это потеря времени. Я здесь уже десять дней, но мне очень тяжело, потому что почти не рисую, сердце томится. Я привык работать по десять-двенадцать часов в день. — Сейчас в поисках своего искусства вы достигли определённого рубежа, и этот рубеж даёт вам полноту. Куда вы стремитесь идти дальше? — Продолжать то, что создал, продолжать — чтобы прибавить прежде всего духа и качества. Искусство — не поиск, а, лучше сказать, способность любить. Для меня величайший художник тот, кто любит больше всех. Самое трудное — любить, а ещё — суметь живописью спеть об этой любви. ### Подписи к иллюстрациям СВЕТЛОВОЛОСАЯ ЖЕНЩИНА АВТОПОРТРЕТ Translated from Armenian RUDOLF KHACHATRYAN'S EXHIBITION IN LOS ANGELES Through the "Erebouni" publishing organisation, the works of the graphic artist from the homeland Rudolf Khachatryan will be shown on 12–16 November at the Heritage Gallery. Rudolf Khachatryan was born in 1937 in Yerevan. He began to draw in childhood and from the age of eighteen has taken part in many exhibitions. Khachatryan's works have been exhibited in various countries of the world and have won many awards. His works have been shown in Germany, France, Czechoslovakia, Bulgaria, Italy and England. In 1960 Khachatryan was elected a member of the Union of Artists of the USSR. In 1969 he won first prize in the painting competition organised for the centenary of Komitas. Since 1971 R. Khachatryan has been working in Moscow, holding exhibitions in various cities of the Soviet Union. In 1984 Rudolf Khachatryan was awarded the honorary title of People's Artist of Armenia. Before Los Angeles, on 17–20 October 1985, Khachatryan's works were shown in an exhibition organised by the Art Committee of St. John's Church in Detroit. During that exhibition 24 works were sold. On our arts page we present an interview given by the artist from the homeland to the Detroit Armenian Cultural Heritage Broadcast, whose director is Mr E. Azadian. * AN INTERVIEW WITH RUDOLF KHACHATRYAN — Mr. Khachatryan, we should like to begin our interview by gathering some information about your formation as an artist. Where did you study, what is your training, and what was Yervand Kochar's part in the development of your art? — It seems to me that there are usually no accidents; there are patterns. At thirteen or fourteen I studied at the Yerevan art school. Then I left the school and happened to meet Yervand Kochar, whom everyone called maestro. He was a rare phenomenon in Armenia and among connoisseurs of art and people who thought about art in general. Kochar had lived for many years in Paris, experienced the whole of world culture and understood it deeply, and had created a new movement in the history of contemporary art, called ‘peinture dans l’espace’ [painting in space] in French. He was the founder of that movement. At the age of thirty-six the young maestro returns from Paris to Armenia to continue his art on his native soil. Everyone knows the magnificent monument to David of Sassoun that adorns the station square of our Yerevan. Kochar was a walking encyclopaedia, versed in everything, including philosophy and literature. From the age of fifteen until I was thirty-three we met almost every day, talked, and I always showed him my drawings. Every day I would take a new work to show Kochar: either I went to him or he came to me. It was this contact that gave me such a great love of art and the impulse to work in it. Contact is so important for an artist. Painting, in my opinion, is not taught: one must be infected with it — infected with a love of the art of drawing, with industry, with an understanding of art's real purpose; and the most important thing is the artist's contact with great artists. — So you received no special academic training. — No, I no longer needed it, because at fifteen, if I may say so, I was already prepared; I had travelled those roads independently. — So it was mainly thanks to your contact with Kochar and other great artists that you were able to form your individuality as an artist. — Yes, because forming an individuality is not only a matter of drawing: one must by all means understand the whole history of the art of drawing, and contemporary art. This is a necessary condition for every artist, regardless of whether he follows contemporary art or classical art: he must be aware of everything. After that, whatever the artist has within him, given talent and gift, will certainly find its word. — I should like to ask you about the artists of Armenia. How many artists are there in Armenia today, what schools do they follow, how far are they in touch with the world's artistic movements, and who among them are the most gifted and the best known? — There are about eight hundred (800) professional artists in Armenia today. For Armenia that is quite a lot. There are also non-professionals, quite a number of them. In general the Armenian people have played and will play a very great part in the field of culture. There are many talented artists; the young artists know the past and the present of world painting. Information is always available in Armenia, and Armenian artists know almost everything, for the twentieth century is such that every discovery reaches one quickly. Magazines about art are printed, so they are aware of everything. But of course it is not only knowing that matters, but contact. There are talented artists; I greatly love and value Ruben Adalian, Martin Petrosian and the Elibekian brothers. There are many gifted sculptors, such as Ara Shiraz, Ohan Petrosian and many, many others. These are my favourites, my friends, whom I often meet, argue and talk with. Their one-man shows too ought to be held both in America and in other countries. Our artists are not alike: each has his own individuality and his own personal word. — What is your idea of abstract art? — I consider it an acceptable form that has already lived out its life. Today I find it ridiculous to practise abstract art. I consider those who do so latecomers. — Do you think there is a tendency towards a new classicism? — Yes, the end of the twentieth century moves towards the aspiration for fully realised classical art because, in my opinion, nothing new remains to be said: everything has been tried and exhausted, in terms of form. So we naturally turn to the past with something new to say. When ancient art created Greek sculpture, it took sixteen centuries for the same ideas to come alive again in painting during the Renaissance. — In your view, have the limits of human thought in art been reached, so that a need for a new classicism is felt? — Yes, I believe the new classicism will emerge in drawing today, because in painting it would repeat classical art, the art of the Renaissance. You must create a new possibility. I have created that possibility: levkas and sepia. With this combination one can create a new classical, elevated art, but I repeat: it will not happen in painting. — Are levkas and drawing not limited? Do they fully give the sense of the wholeness of art? — Yes — and not merely give it: look, the drawings fully give all those possibilities. — I would like to return to the idea of light. There is a story in your biography — how much of it is legend and how much true, I do not know. As a small child you had a vision, a radiance of light, and your whole life has been devoted to the search for that light. Would you like to say how real that is? — It is a real story, but I would rather not dwell on it, yet the vision did happen: three times, on the same day, at night, in darkness. I was twelve at the time, and I think it is that light I look for in every work, in every drawing. It does not matter whether it is a person, a landscape or a scene of nature. I always want to see that light. It is probably a mission that has been given. — Have you managed to find that light through your art, or not yet? — I am not searching; I strive to express that light still more fully. Quite a lot has already been done. This is not something you find and search for: it is love, light, which must be in a person at one and the same time. Light is goodness; a good and beautiful love must be in a person every day, every hour, so that he may see the world with the eyes of goodness and so that the pictures too may be mixed with that light. — We would like to turn our conversation to American art as well. You are now in America and are surely acquainted with American art. What are the characteristics of American art? What do you like and what do you not like? — I have known American art since my Yerevan days. You see, America is still a young country, a country without traditions. When I look at American painting of the early period, it is, so to speak, not classical but eighteenth–nineteenth-century painting; good or bad, that is what it is. Modern art, of course, burst into America from Europe. In my opinion American art has everything except spiritual art. The idea of spirit, the spirit itself, is absent. Yet it is the spirit that creates quality, and so the quality too is not what it might be. Everything seems minutely painted, but it is painted not for the spirit, only for the eye. The works of the Renaissance painters are another matter: everything is painted meticulously, yet there is also the spirit, which for me is acceptable. It is no accident that hyperrealism arose in the USA. This is rather photography, photographic art, a photographic way of thinking. They even take a photograph, enlarge it and paint from the photograph. It is a sign of striving towards the real world; that is good, but it is little — the spirit is lacking. This comes from a lack of traditions in art. But how can we be without spirit when we have centuries of Armenian history? The history of our past too was created by spirit, by the force of spirit; only afterwards came a conscious account. Spirit came first. Many American artists have visited me, greatly enjoyed my works and expressed a wish for me to hold an exhibition in this country. I have painted many employees of the American embassy. In general, the embassy staff in Moscow are very interested in our art and love it. — Do you have an artistic circle in Moscow, a circle around your art? Are there Armenians in it? — There are many famous artists in Moscow, such as the sculptor Nikoghos Nikoghosyan, a People's Artist of the USSR, and other, younger artists. But you know, artists are generally alone; they love their solitude because it is in solitude that they create art. Too much social contact is impossible; it wastes time. I have been here for ten days, but I feel very distressed because I hardly draw, and my heart aches. I am used to working ten to twelve hours a day. — You have now reached a certain stage in the searches of your art, and that stage gives you fullness. Where do you aspire to go? — To continue what I have created, to continue in order to add, above all, spirit and quality. Art is not searching but, better still, the capacity to love. For me the greatest artist is the one who loves most of all. The hardest thing is to love — and then to be able to sing of that love through painting. ### Image captions THE FAIR-HAIRED WOMAN SELF-PORTRAIT Связана с выставкой Related to exhibition Related to exhibition (1) 1985 1985 1985 — Персональная выставка (тур по США) Personal exhibition (US tour: Detroit + Los Angeles) Personal exhibition (US tour: Detroit + Los Angeles) — персональная · Детройт; Лос-Анджелесsolo · Detroit; Los Angeles Опубликованные работы Published works Published works (1) 1983 1983 1983 — Автопортрет Self-Portrait Self-Portrait © Фонд наследия Рудольфа Хачатряна, 2026. © The Rudolf Khachatryan Heritage Foundation, 2026. © Ռուդոլֆ Խաչատրյանի ժառանգության հիմնադրամ, 2026։ Контакты: Contact: Կապ․ info@rudolfart.com

←

→

Кликните по изображению, чтобы увеличить Click image to enlarge

Интервью с Рудольфом Хачатряном Interview with Rudolf Khachatryan Interview with Rudolf Khachatryan

Тип Type Type

газетаnewspapernewspaper

Издание Edition Edition

МасисMasisMasis

Дата Date Date

9 ноября 1985, с. 1, 39 November 1985, p. 1, 39 November 1985, p. 1, 3

Дополнение Additional information Additional information

Другие части и варианты этого интервью: Pub-0112 — «Լրաբեր» (Вестник), 2 ноября 1985 — начало; Pub-0118 — «Նոր օր» (Новый день), 3 ноября 1985 — вступление, биография, части 1 и 2; Pub-0119 — «Նոր օր» (Новый день), 12 ноября 1985 — окончание; Pub-0121 — «Լրաբեր» (Вестник), 1985 — заметка о пресс-конференции и окончание интервью. Это не простые дубликаты: вступления, состав вопросов и полнота ответов различаются.Other parts and versions of this interview: Pub-0112 — Lraber, 2 November 1985 — the beginning; Pub-0118 — Nor Or, 3 November 1985 — introduction, biography, parts 1 and 2; Pub-0119 — Nor Or, 12 November 1985 — the conclusion; Pub-0121 — Lraber, 1985 — a note on the press conference and the conclusion of the interview. These are not mere duplicates: the introductions, the set of questions and the completeness of the answers differ.Other parts and versions of this interview: Pub-0112 — Lraber, 2 November 1985 — the beginning; Pub-0118 — Nor Or, 3 November 1985 — introduction, biography, parts 1 and 2; Pub-0119 — Nor Or, 12 November 1985 — the conclusion; Pub-0121 — Lraber, 1985 — a note on the press conference and the conclusion of the interview. These are not mere duplicates: the introductions, the set of questions and the completeness of the answers differ.

Pub-0120

Текст публикации Text of the publication Հրապարակման տեքստը

Բնագիր

ՌՈՒՏՈԼՖ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆԻ ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԷՍԸ ԼՈՍ ԱՆՃԵԼԸՍԻ ՄԷՋ

«Էրեբունի» հրատարակչական կազմակերպութեամբ՝ Նոյեմբեր 12–16, Heritage Gallery-ի մէջ պիտի ցուցադրուին հայրենի գծանկարիչ Ռուտոլֆ Խաչատրեանի գործերը:

Ռուտոլֆ Խաչատրեան ծնած է 1937-ին Երեւանի մէջ: Ան իր մանկական տարիքէն սկսած է նկարել եւ տասնըութ տարեկանէն ի վեր մասնակցած է բազմաթիւ ցուցահանդէսներու:

Խաչատրեանի գործերը ցուցադրուած են աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ եւ արժանացած բազմաթիւ մրցանակներու: Իր գործերը ներկայացուած են Գերմանիոյ, Ֆրանսայի, Չեխոսլովաքիայի, Պուլկարիոյ, Իտալիայի եւ Անգլիոյ մէջ: 1960-ին Խաչատրեան ընտրուած է Ս.Ս.Հ.Մ.-ի Նկարիչներու Միութեան անդամ: 1969-ին ան շահած է առաջին մրցանակը Կոմիտասի հարիւրամեակին առթիւ կազմակերպուած նկարչական մրցանակին:

1971-էն ի վեր Ռ. Խաչատրեան կը գործէ Մոսկուայի մէջ՝ տալով ցուցահանդէսներ Խորհրդային Միութեան տարբեր քաղաքներուն մէջ:

1984-ին Ռուտոլֆ Խաչատրեան արժանացած է Հայաստանի ժողովրդական նկարիչի պատուաւոր տիտղոսին:

Լոս Անճելըսէն առաջ՝ Հոկտեմբեր 17–20, 1985-ին, Խաչատրեանի գործերը ցուցադրուեցան Տիթրոյթի Ս. Յովհաննէս եկեղեցւոյ Գեղարուեստական Յանձնախումբի կազմակերպած ցուցահանդէսին: Այս ցուցահանդէսի ընթացքին վաճառուեցան 24 աշխատանքներ:

Մեր գեղարուեստական էջին մէջ կու տանք հարցազրոյց մը, որ հայրենի արուեստագէտին շնորհուած է Տիթրոյթի «Հայկական Մշակութային Ժառանգութեան Ձայնասփիւռին», որուն Վարիչ-Տնօրէնն է Պր. Ե. Ազատեան:

ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑ ՌՈՒՏՈԼՖ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆԻ ՀԵՏ

— Պարոն Խաչատրեան, մենք կ՚ուզենք մեր հարցազրոյցը սկսիլ ձեր նկարչական կազմաւորման մասին կարգ մը տեղեկութիւններ քաղելով: Դուք ո՞ւր ուսած էք, ի՞նչ է ձեր պատրաստութիւնը եւ ի՞նչ եղած է Երուանդ Քոչարի դերը ձեր արուեստի զարգացման մէջ:

— Ինձ թւում է, որ սովորաբար պատահականութիւններ չեն լինում, կան օրինաչափութիւններ։ Տասներեք–տասնչորս տարեկան հասակում ես սովորեցի Երեւանի նկարչական ուսումնարանում։ Յետոյ ես դուրս եկայ այդ ուսումնարանից եւ պատահմամբ հանդիպեցի Երուանդ Քոչարին, որին բոլորը մաեստրօ էին կանչում։ Նա մի հազուագիւտ երեւոյթ էր Հայաստանի եւ ընդհանրապէս արուեստի գիտակների, արուեստի մասին մտածողների շրջանակում։ Քոչարը երկար տարիներ ապրել է Փարիզում, ճաշակել էր ամբողջ համաշխարհային մշակոյթը, խորապէս ըմբռնել, եւ ժամանակակից արուեստի պատմութեան մէջ ստեղծել էր նոր ուղղութիւն, ֆրանսերէն կ՚ասեն «պէնթիւր տան էսպաս»։ Հիմնադիրն էր այդ ուղղութեան։

Երեսունվեց տարեկան հասակում Փարիզից երիտասարդ մաեստրոն վերադառնում է Հայաստան՝ շարունակելու իր արուեստը հայրենի հողի վրայ։ Բոլորին յայտնի է Սասունցի Դաւիթի հոյակապ կոթողը, որ զարդարում է մեր Երեւանի կայարանի հրապարակը։ Քոչարը քայլող հանրագիտարան էր, ամէն ինչից տեղեակ՝ եւ փիլիսոփայութիւն եւ գրականութիւն։ Տասնհինգ տարեկան հասակից մինչեւ երեսուներեք տարեկան հասակս գրեթէ ամէն օր մենք հանդիպել ենք, զրուցել, միշտ ցոյց եմ տուել իմ նկարները։ Ամէն օր նոր աշխատանք կը տանէի Քոչարին ցոյց տալու. կամ ես կ՚երթայի իրեն մօտ, կամ ինքը կու գար ինձ մօտ։ Այդ շփումն է, որ ինձ տուեց այս մեծ սէրն ու մղումը արուեստի բնագաւառում։ Շփում որ շատ կարեւոր է արուեստագէտի համար։

Նկարչութիւնը, իմ կարծիքով, չեն սովորեցներ, այլ պէտք է վարակել՝ նկարչական արուեստի սիրով վարակել, աշխատասիրութեամբ, հասկանալ արուեստի բուն նպատակը. իսկ ամենակարեւորը արուեստագէտների շփումն է մեծ արուեստագէտների հետ։

— Ուրեմն ակադեմական մասնաւոր պատրաստութիւն չստացաք։

— Ո՛չ, դա արդէն ինձ պէտք չէր, որովհետեւ տասնհինգ տարեկան հասակում, թոյլ տուէք ասել, ես պատրաստ էի, այդ ճանապարհներն անցած էի ինքնուրոյն կերպով։

— Ուրեմն հիմնականին մէջ Քոչարի եւ միւս մեծ արուեստագէտներու հետ ձեր ունեցած շփումներու շնորհիւ է, որ կարողացաք ձեր նկարչական անհատականութիւնը կազմաւորել։

— Այո՛, որովհետեւ անհատականութիւն կազմաւորելը միայն նկարելու մէջ չէ, այլ պէտք է անպայման հասկանալ նկարչական արուեստի ամբողջ պատմութիւնը, ժամանակակից արուեստը։ Ինչ որ անհրաժեշտ պայման է ամէն արուեստագէտի համար՝ անկախ այն բանից, թէ տուեալ արուեստագէտը արդիական արուեստի հետեւող է, թէ դասական. անհրաժեշտ է, որ ամէն ինչից տեղեակ լինի։ Սրանից յետոյ արուեստագէտն ինչ որ ունի ներսում, տաղանդի ու շնորհքի առկայութեան դէպքում, իր խօսքն անպայման կ՚ասի։

— Կ՚ուզէի ձեզի հարցում մը ուղղել Հայաստանի նկարիչների մասին։ Քանի՞ նկարիչներ կան այսօր Հայաստանի մէջ, ի՞նչ դպրոցներու կը հետեւին, ո՞րքանով հաղորդակից են աշխարհի նկարչական շարժումներուն, որո՞նք են այդ նկարիչներուն մէջ ամենէն շնորհալիներն ու ճանաչուածները։

— Հայաստանում այսօր մօտ ութը հարիւր (800) նկարիչ կայ (professionals). Սա բաւականին շատ է Հայաստանի համար։ Կան նաեւ ոչ professional-ներ, թիւով բաւականին շատ։ Ընդհանրապէս հայ ժողովուրդը շատ մեծ դեր է ունեցել եւ կ՚ունենայ մշակոյթի ասպարէզում։ Կան շատ տաղանդաւոր նկարիչներ. երիտասարդ արուեստագէտները ճանաչում են համաշխարհային նկարչութեան անցեալն ու ներկան։ Տեղեկութիւն միշտ կայ Հայաստանում, եւ ամէն ինչ գրեթէ գիտեն հայ արուեստագէտները, քանի որ քսաներորդ դարը այնպիսի դար է, որ ամէն մի կատարուած նորութիւն տեղ է հասնում։ Արուեստի մասին ամսագրեր կը տպուեն, այնպէս որ ամէն ինչից տեղեակ են։ Բայց, իհարկէ, իմանալը միայն կարեւոր չէ, այլեւ շփումը։

Տաղանդաւոր արուեստագէտներ են, շատ կը սիրեմ ու կը հաւնիմ Ռուբէն Ադալեանին, Մարտին Պետրոսեանին, Էլիբեկեան եղբայրներին։ Շնորհալի քանդակագործներ շատ կան, ինչպէս Արա Շիրազը, Օհան Պետրոսեանը եւ շատ ու շատ ուրիշներ։ Սրանք իմ սիրածներն են, իմ ընկերները, որոնց յաճախ կը հանդիպեմ, կը վիճենք, կը խօսենք։ Պէտք է, որ նրանց անհատական ցուցահանդէսներն էլ լինեն եւ Ամերիկայում, եւ ուրիշ երկիրներում։

Իրար նման չեն մեր նկարիչները. ամէն մէկն ունի իր անհատականութիւնն ու սեփական խօսքը։

— Ի՞նչ է ձեր գաղափարը վերացական արուեստի մասին:

— Ես այն կը համարեմ մի ընդունելի ձեւ որն իր կեանքն ապրել է արդէն: Այսօր ինձ համար ծիծաղելի է վերացական արուեստով զբաղուելը: Ես նրանց ուշացած մարդիկ կը նկատեմ:

— Արդեօք կը կարծէք, որ նոր դասականութեան միտում մը կա՞յ:

— Այո՛, քսաներորդ դարի վերջը, վերջնահասած դասական արուեստի ձգտումին է գնում որովհետեւ իմ կարծիքով նոր ասելիք չմնաց, ամէն ինչ փորձեցին վերջացաւ (ձեւի առումով): Դրա համար բնական կերպով դէպի անցեալ կը գնանք նոր խօսքով: Երբ հնագոյն արուեստն ստեղծեց յունական արձանագործութեան, տասնըվեց դար էր պէտք որ նոյն գաղափարները վերածնունդի ժամանակ վերակենդանանային գեղանկարչութեան մէջ:

— Ըստ ձեզի նուաճուած են մարդկային մտածողութեան սահմանները արուեստի մէջ, որպէսզի պահանջքը զգացուի նոր դասականութեան:

— Այո՛, նոր դասականութիւնը ես կը գտնեմ որ հիմիկուան գծանկարչութեան մէջ կը կայանայ, որովհետեւ եթէ գեղանկարչութեան մէջ լինի, դա կը լինի կրկնութիւն, դասական, վերածնունդի արուեստին: Նոր հնարաւորութիւն պիտի ստեղծես: Ես ստեղծել եմ այդ հնարաւորութիւնը՝ Լեւկասը եւ Սեպիան: Այս համադրութեամբ կարելի է նոր դասական, բարձր արուեստ ստեղծել, բայց նորից եմ կրկնում՝ գեղանկարչութեան մէջ չի լինի:

— Լեւկասն ու գծանկարը սահմանափակ չե՞ն, կ՚ուտա՞ն արուեստի ամբողջականութեան զգացումը լիարժէք կերպով:

— Այո՛, ոչ թէ կու տան, այլ տեսէք՝ նկարները լիովին տալիս են այդ բոլոր հնարաւորութիւնները:

— Ես կ՚ուզեմ վերադառնալ լոյսի գաղափարին: Ձեր կենսագրութեան մէջ պատմութիւն մը կայ, որքան առասպել է, որքան ճիշդ, չեմ գիտեր: Ձեր փոքր տարիքին տեսիլք մը տեսած էք՝ լոյսի շողարձակումը, եւ ձեր ամբողջ կեանքը այդ լոյսի փնտռտուքին նուիրուած է: Կ՚ուզէի՞ք անդրադառնալ, թէ ատիկա որքա՞ն իրական է:

— Դա իրական պատմութիւն է, բայց չէի ուզենայ դրա վրայ ծանրանալ, բայց եղել է այդ տեսիլքը՝ երեք անգամ, նոյն օրը, գիշերով, խաւարի մէջ: Տասներկու տարեկան էի այն ժամանակ եւ կը կարծեմ, որ այդ լոյսն է, որ կը փնտռեմ ամէն մի գործի, նկարի մէջ: Նշանակութիւն չունի՝ մարդ է այն, բնանկար, թէ բնութեան տեսարան: Միշտ այդ լոյսը կ՚ուզենամ տեսնել: Սա երեւի առաքելութիւն (mission) է, որ տրուած է:

— Ձեր արուեստով կրցա՞ծ էք այդ լոյսը գտնել, թէ՞ տակաւին ոչ:

— Ես ոչ թէ կը փնտռեմ, այլ կը ձգտեմ էլ աւելի այդ լոյսն արտայայտել: Արդէն բաւականին արուած է: Սա այնպիսի բան չէ, որ գտնես ու փնտռես. դա սէր է, լոյս, որ մարդու մէջ պէտք է լինի միաժամանակ: Լոյսը բարին է, բարի ու գեղեցիկ սէրը մարդու մէջ պէտք է լինի ամէն օր, ամէն ժամ, որպէսզի կարողանայ տեսնել աշխարհը բարութեան աչքերով, որ նկարներն էլ շաղախուեն այդ լոյսով:

— Կ՚ուզենք մեր զրոյցը շեղել նաեւ ամերիկեան արուեստին: Դուք հիմա Ամերիկա էք եւ վստահաբար ամերիկեան արուեստին ծանօթութիւն ունիք: Ի՞նչ են յատկանիշները ամերիկեան արուեստին: Ի՞նչը կը սիրէք եւ ի՞նչը չէք սիրեր:

— Ես ամերիկեան արուեստին ծանօթ եմ տակաւին Երեւանից: Գիտէ՞ք ինչ. Ամերիկան երիտասարդ երկիր է դեռ, աւանդոյթներ չունեցող երկիր: Երբ կը նայեմ սկզբնական շրջանի ամերիկեան նկարչութիւնը, այսպէս ասած՝ ոչ թէ դասական է, այլ տասնութերորդ–տասնիններորդ դարի նկարչութիւն, լաւ թէ վատ՝ այդպիսին է: Ժամանակակից արուեստը, իհարկէ, Ամերիկա ներխուժեց Եւրոպայից: Իմ կարծիքով ամերիկեան արուեստի մէջ ամէն ինչ կայ, բացի հոգեւոր արուեստից: Ոգու գաղափարը, ոգին չկայ: Բայց ոգին է, որ ստեղծում է որակը, դրա համար էլ որակն էլ այն չէ: Կարծես մանրազնին ամէն ինչ նկարուած է, բայց դա նկարուած չէ ոգու համար, այլ միայն աչքի համար է նկարուած: Բայց այլ է վերածննդի նկարիչների գործերը. ամէն ինչ նկարուած է մանրակրկիտ, բայց եւ կայ ոգին, որն ինձ համար ընդունելի է: Պատահական չէ, որ ԱՄՆ-ում hyper realism առաջացաւ: Սա աւելի ֆօթօ, լուսանկարչային արուեստ է, ֆօթօ մտածելակերպ: Նոյնիսկ վերցնում են լուսանկարը, մեծացնում եւ նկարում լուսանկարից: Սա իրական աշխարհին ձգտելու նշան է. լաւ է դա, բայց քիչ է, ոգին պակաս է: Դա գալիս է աւանդոյթների պակասից արուեստի մէջ, իսկ մենք ինչպէ՞ս կարող ենք անոգի լինել, երբ ունենք հայկական դարերի պատմութիւն: Մեր անցեալի պատմութիւնն էլ ոգով է ստեղծուած, ոգու ուժով, յետոյ նոր գիտակցական շարադրանքն է եկել: Ոգին է եղել առաջնակարգ:

Ինձ մօտ եղել են շատ ամերիկեան նկարիչներ, որոնց շատ են դուր եկել իմ աշխատանքները, ցանկութիւն են յայտնել, որ այս երկրի մէջ ցուցահանդէս ունենամ: Ես նկարել եմ ամերիկեան դեսպանատան շատ աշխատողների: Ընդհանրապէս Մոսկուայի դեսպանատան աշխատողները շատ են հետաքրքրւում մեր արուեստով, կը սիրեն մեր արուեստը:

— Մոսկուայի մէջ դուք արուեստի շրջանակ ունի՞ք, ձեր արուեստի շուրջ շրջանակը եւ հայեր կա՞ն այդ շրջանակին մէջ:

— Շատ յայտնի արուեստագէտներ կան Մոսկուայում, ինչպէս քանդակագործ Նիկողոս Նիկողոսեանը՝ ՍՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ արձանագործ եւ ուրիշ երիտասարդ արուեստագէտներ: Բայց գիտէ՞ք ինչ, արուեստագէտները ընդհանրապէս մենակ են, նրանք իրենց մենակութիւնը սիրում են, որովհետեւ մենակութեամբ կը ստեղծեն արուեստ: Շատ շփում հնարաւոր չէ, ժամանակի կորուստ է: Արդէն տաս օր է, որ այստեղ եմ, բայց շատ եմ նեղւում, որովհետեւ գրեթէ չեմ նկարում, սիրտս է նեղւում: Ես սովոր եմ օրական տաս-տասներկու ժամ աշխատելու:

— Հիմա դուք ձեր արուեստի փնտռտուքներու մէջ հասած էք հանգրուանի մը, եւ այդ հանգրուանը ձեզի լիութիւն կու տայ: Ո՞ւր կը ձգտիք երթալ:

— Շարունակել այն, ինչ որ ստեղծել եմ, շարունակել առաւելապէս ոգին եւ որակը աւելացնելու համար: Արուեստը փնտռել չէ, այլ, էլ աւելի լաւ է, ընդունակ լինել սիրելու: Ինձ համար ամենամեծ արուեստագէտը նա է, ով բոլորից շատ կը սիրի: Ամենադժուար բանը սիրել է, իսկ որ նկարչութեամբ կարողանաս այդ սիրոյ մասին երգել:

### Պատկերների մակագրութիւններ

ՇԻԿԱՀԵՐ ԿԻՆԸ

ԻՆՔՆԱԴԻՄԱՆԿԱՐ

Перевод с армянского

ВЫСТАВКА РУДОЛЬФА ХАЧАТРЯНА В ЛОС-АНДЖЕЛЕСЕ

Усилиями издательской организации «Эребуни» 12–16 ноября в Heritage Gallery будут выставлены работы графика с родины Рудольфа Хачатряна.

Рудольф Хачатрян родился в 1937 году в Ереване. Рисовать он начал с детских лет и с восемнадцати лет участвовал во многих выставках.

Работы Хачатряна выставлялись в разных странах мира и удостоились многих наград. Его работы были представлены в Германии, Франции, Чехословакии, Болгарии, Италии и Англии. В 1960 году Хачатрян был избран членом Союза художников СССР. В 1969 году он получил первую премию на конкурсе живописи, организованном по случаю столетия Комитаса.

С 1971 года Р. Хачатрян работает в Москве, устраивая выставки в разных городах Советского Союза.

В 1984 году Рудольф Хачатрян был удостоен почётного звания народного художника Армении.

До Лос-Анджелеса, 17–20 октября 1985 года, работы Хачатряна экспонировались на выставке, организованной художественной комиссией детройтской церкви Св. Иоанна. В ходе этой выставки были проданы 24 работы.

На нашей странице искусства мы публикуем интервью, данное художником с родины детройтскому «Радиовещанию армянского культурного наследия», которым руководит г-н Е. Азадян.

ИНТЕРВЬЮ С РУДОЛЬФОМ ХАЧАТРЯНОМ

— Господин Хачатрян, мы хотели бы начать нашу беседу, собрав некоторые сведения о вашем становлении как художника. Где вы учились, какова ваша подготовка и какова была роль Ерванда Кочара в развитии вашего искусства?

— Мне кажется, обычно случайностей не бывает, есть закономерности. В тринадцать-четырнадцать лет я учился в Ереванском художественном училище. Потом я ушёл из училища и случайно встретил Ерванда Кочара, которого все называли маэстро. Он был редким явлением в Армении и вообще в кругу знатоков искусства, людей, размышляющих об искусстве. Кочар много лет прожил в Париже, вкусил всю мировую культуру, глубоко её постиг и создал новое направление в истории современного искусства, по-французски — «peinture dans l’espace» [живопись в пространстве]. Он был основателем этого направления.

В тридцать шесть лет молодой маэстро возвращается из Парижа в Армению, чтобы продолжать своё искусство на родной земле. Всем известен великолепный памятник Давиду Сасунскому, украшающий привокзальную площадь нашего Еревана. Кочар был ходячей энциклопедией, знал всё — и философию, и литературу. С пятнадцати и до тридцати трёх лет мы встречались почти каждый день, беседовали, я всегда показывал ему свои работы. Каждый день я нёс Кочару новую работу: или я шёл к нему, или он приходил ко мне. Именно это общение дало мне такую большую любовь к искусству и стремление работать в нём. Общение очень важно для художника.

Живописи, по-моему, не учат — ею надо заразить: заразить любовью к искусству рисунка, трудолюбием, пониманием подлинной цели искусства; а самое важное — общение художника с большими художниками.

— Значит, академической специальной подготовки вы не получили.

— Нет, она мне уже была не нужна, потому что в пятнадцать лет, позвольте сказать, я уже был подготовлен, я самостоятельно прошёл эти пути.

— Значит, в основном благодаря общению с Кочаром и другими большими художниками вам удалось сложить свою художническую индивидуальность.

— Да, потому что складывать индивидуальность — это не только рисовать: надо непременно понимать всю историю искусства рисунка, современное искусство. Это необходимое условие для всякого художника — независимо от того, следует ли он современному искусству или классическому: надо быть в курсе всего. А после этого художник, если у него есть талант и дар, непременно скажет своё слово.

— Хотел бы задать вам вопрос о художниках Армении. Сколько сегодня в Армении художников, каким школам они следуют, насколько причастны к мировым художественным движениям, кто среди них самые одарённые и известные?

— Сегодня в Армении около восьмисот (800) профессиональных художников. Для Армении это довольно много. Есть и непрофессионалы, тоже довольно много. Вообще армянский народ играл и будет играть очень большую роль в области культуры. Есть много талантливых художников; молодые художники знают прошлое и настоящее мировой живописи. Сведения в Армении есть всегда, и армянские художники знают почти всё, ведь двадцатый век таков, что всякая новинка доходит быстро. Журналы об искусстве печатаются, так что они в курсе всего. Но, конечно, важно не только знать, но и общаться.

Талантливые художники — я очень люблю и ценю Рубена Адаляна, Мартина Петросяна, братьев Элибекян. Есть много одарённых скульпторов, таких как Ара Шираз, Оган Петросян и многие другие. Это мои любимые, мои друзья, с которыми я часто встречаюсь, спорю, говорю. Надо, чтобы и их персональные выставки были и в Америке, и в других странах.

Наши художники не похожи друг на друга: у каждого своя индивидуальность и своё личное слово.

— Каково ваше представление об абстрактном искусстве?

— Я считаю его приемлемой формой, которая уже прожила свою жизнь. Сегодня мне смешно заниматься абстрактным искусством. Я считаю таких людей опоздавшими.

— Не думаете ли вы, что есть тенденция к новой классичности?

— Да, конец двадцатого века идёт к осуществлению стремления к завершённому классическому искусству, потому что, на мой взгляд, нового сказать уже нечего: всё испробовали, всё закончилось — в смысле формы. Поэтому мы естественным образом идём к прошлому с новым словом. Когда древнее искусство создало греческую скульптуру, понадобилось шестнадцать веков, чтобы те же идеи во время Возрождения ожили в живописи.

— По-вашему, пределы человеческого мышления в искусстве уже достигнуты, поэтому ощущается потребность в новой классике?

— Да, я считаю, что новая классика возникнет в нынешнем рисунке, потому что в живописи это было бы повторением классического искусства, искусства Возрождения. Нужно создать новую возможность. Я создал эту возможность — левкас и сепию. Их сочетание позволяет создать новое классическое, высокое искусство, но повторяю: в живописи этого не будет.

— Не ограничены ли левкас и рисунок? Дают ли они в полной мере чувство целостности искусства?

— Да, и не то что дают — посмотрите: рисунки полностью дают все эти возможности.

— Я хочу вернуться к идее света. В вашей биографии есть история — насколько это легенда, насколько правда, не знаю. В раннем детстве вам было видение, излучение света, и вся ваша жизнь посвящена поискам этого света. Не хотели бы вы сказать, насколько это реально?

— Это реальная история, но мне не хотелось бы на ней задерживаться, но это видение было: трижды, в один и тот же день, ночью, в темноте. Мне было тогда двенадцать лет, и я думаю, что именно этот свет я ищу в каждой работе, в каждом рисунке. Неважно, человек ли это, пейзаж или вид природы. Я всегда хочу видеть этот свет. Вероятно, это миссия (mission), которая дана.

— Удалось ли вам своим искусством найти этот свет, или ещё нет?

— Я не ищу, а стремлюсь ещё полнее выразить этот свет. Сделано уже немало. Это не такая вещь, которую находишь и ищешь: это любовь, свет, который должен быть в человеке одновременно. Свет — это добро; добрая и прекрасная любовь должна быть в человеке каждый день, каждый час, чтобы он мог видеть мир глазами доброты и чтобы и картины были замешаны на этом свете.

— Мы хотим повернуть нашу беседу и к американскому искусству. Вы сейчас в Америке и наверняка знакомы с американским искусством. Каковы особенности американского искусства? Что вам нравится и что не нравится?

— С американским искусством я знаком ещё с Еревана. Знаете что: Америка — ещё молодая страна, страна без традиций. Когда я смотрю на американскую живопись начального периода — она, так сказать, не классическая, а живопись восемнадцатого–девятнадцатого века; хороша она или плоха — она такова. Современное искусство, конечно, ворвалось в Америку из Европы. По-моему, в американском искусстве есть всё, кроме духовного искусства. Идеи духа, духа — нет. А ведь именно дух создаёт качество, поэтому и качество не то. Кажется, всё выписано дотошно, но написано это не для духа, а только для глаза. Иное дело работы художников Возрождения: всё написано скрупулёзно, но есть и дух, который для меня приемлем. Не случайно, что в США возник гиперреализм. Это скорее фото, фотографическое искусство, фотографический образ мысли. Даже берут фотографию, увеличивают и пишут с фотографии. Это знак стремления к реальному миру; это хорошо, но мало — недостаёт духа. Это происходит от недостатка традиций в искусстве. А как мы можем быть бездуховными, когда у нас есть многовековая армянская история? И история нашего прошлого создана духом, силой духа, и лишь потом пришло осознанное изложение. Дух был первичным.

У меня бывали многие американские художники, которым очень нравились мои работы; они выражали желание, чтобы я устроил выставку в этой стране. Я написал многих сотрудников американского посольства. Вообще сотрудники посольства в Москве очень интересуются нашим искусством, любят его.

— Есть ли у вас в Москве художественный круг, круг людей вокруг вашего искусства? Есть ли в нём армяне?

— В Москве много известных художников, например скульптор Никогос Никогосян, народный художник СССР, и другие, молодые художники. Но знаете, художники вообще одиноки, они любят своё одиночество, потому что в одиночестве создают искусство. Много общаться невозможно, это потеря времени. Я здесь уже десять дней, но мне очень тяжело, потому что почти не рисую, сердце томится. Я привык работать по десять-двенадцать часов в день.

— Сейчас в поисках своего искусства вы достигли определённого рубежа, и этот рубеж даёт вам полноту. Куда вы стремитесь идти дальше?

— Продолжать то, что создал, продолжать — чтобы прибавить прежде всего духа и качества. Искусство — не поиск, а, лучше сказать, способность любить. Для меня величайший художник тот, кто любит больше всех. Самое трудное — любить, а ещё — суметь живописью спеть об этой любви.

### Подписи к иллюстрациям

СВЕТЛОВОЛОСАЯ ЖЕНЩИНА

АВТОПОРТРЕТ

Translated from Armenian

RUDOLF KHACHATRYAN'S EXHIBITION IN LOS ANGELES

Through the "Erebouni" publishing organisation, the works of the graphic artist from the homeland Rudolf Khachatryan will be shown on 12–16 November at the Heritage Gallery.

Rudolf Khachatryan was born in 1937 in Yerevan. He began to draw in childhood and from the age of eighteen has taken part in many exhibitions.

Khachatryan's works have been exhibited in various countries of the world and have won many awards. His works have been shown in Germany, France, Czechoslovakia, Bulgaria, Italy and England. In 1960 Khachatryan was elected a member of the Union of Artists of the USSR. In 1969 he won first prize in the painting competition organised for the centenary of Komitas.

Since 1971 R. Khachatryan has been working in Moscow, holding exhibitions in various cities of the Soviet Union.

In 1984 Rudolf Khachatryan was awarded the honorary title of People's Artist of Armenia.

Before Los Angeles, on 17–20 October 1985, Khachatryan's works were shown in an exhibition organised by the Art Committee of St. John's Church in Detroit. During that exhibition 24 works were sold.

On our arts page we present an interview given by the artist from the homeland to the Detroit Armenian Cultural Heritage Broadcast, whose director is Mr E. Azadian.

AN INTERVIEW WITH RUDOLF KHACHATRYAN

— Mr. Khachatryan, we should like to begin our interview by gathering some information about your formation as an artist. Where did you study, what is your training, and what was Yervand Kochar's part in the development of your art?

— It seems to me that there are usually no accidents; there are patterns. At thirteen or fourteen I studied at the Yerevan art school. Then I left the school and happened to meet Yervand Kochar, whom everyone called maestro. He was a rare phenomenon in Armenia and among connoisseurs of art and people who thought about art in general. Kochar had lived for many years in Paris, experienced the whole of world culture and understood it deeply, and had created a new movement in the history of contemporary art, called ‘peinture dans l’espace’ [painting in space] in French. He was the founder of that movement.

At the age of thirty-six the young maestro returns from Paris to Armenia to continue his art on his native soil. Everyone knows the magnificent monument to David of Sassoun that adorns the station square of our Yerevan. Kochar was a walking encyclopaedia, versed in everything, including philosophy and literature. From the age of fifteen until I was thirty-three we met almost every day, talked, and I always showed him my drawings. Every day I would take a new work to show Kochar: either I went to him or he came to me. It was this contact that gave me such a great love of art and the impulse to work in it. Contact is so important for an artist.

Painting, in my opinion, is not taught: one must be infected with it — infected with a love of the art of drawing, with industry, with an understanding of art's real purpose; and the most important thing is the artist's contact with great artists.

— So you received no special academic training.

— No, I no longer needed it, because at fifteen, if I may say so, I was already prepared; I had travelled those roads independently.

— So it was mainly thanks to your contact with Kochar and other great artists that you were able to form your individuality as an artist.

— Yes, because forming an individuality is not only a matter of drawing: one must by all means understand the whole history of the art of drawing, and contemporary art. This is a necessary condition for every artist, regardless of whether he follows contemporary art or classical art: he must be aware of everything. After that, whatever the artist has within him, given talent and gift, will certainly find its word.

— I should like to ask you about the artists of Armenia. How many artists are there in Armenia today, what schools do they follow, how far are they in touch with the world's artistic movements, and who among them are the most gifted and the best known?

— There are about eight hundred (800) professional artists in Armenia today. For Armenia that is quite a lot. There are also non-professionals, quite a number of them. In general the Armenian people have played and will play a very great part in the field of culture. There are many talented artists; the young artists know the past and the present of world painting. Information is always available in Armenia, and Armenian artists know almost everything, for the twentieth century is such that every discovery reaches one quickly. Magazines about art are printed, so they are aware of everything. But of course it is not only knowing that matters, but contact.

There are talented artists; I greatly love and value Ruben Adalian, Martin Petrosian and the Elibekian brothers. There are many gifted sculptors, such as Ara Shiraz, Ohan Petrosian and many, many others. These are my favourites, my friends, whom I often meet, argue and talk with. Their one-man shows too ought to be held both in America and in other countries.

Our artists are not alike: each has his own individuality and his own personal word.

— What is your idea of abstract art?

— I consider it an acceptable form that has already lived out its life. Today I find it ridiculous to practise abstract art. I consider those who do so latecomers.

— Do you think there is a tendency towards a new classicism?

— Yes, the end of the twentieth century moves towards the aspiration for fully realised classical art because, in my opinion, nothing new remains to be said: everything has been tried and exhausted, in terms of form. So we naturally turn to the past with something new to say. When ancient art created Greek sculpture, it took sixteen centuries for the same ideas to come alive again in painting during the Renaissance.

— In your view, have the limits of human thought in art been reached, so that a need for a new classicism is felt?

— Yes, I believe the new classicism will emerge in drawing today, because in painting it would repeat classical art, the art of the Renaissance. You must create a new possibility. I have created that possibility: levkas and sepia. With this combination one can create a new classical, elevated art, but I repeat: it will not happen in painting.

— Are levkas and drawing not limited? Do they fully give the sense of the wholeness of art?

— Yes — and not merely give it: look, the drawings fully give all those possibilities.

— I would like to return to the idea of light. There is a story in your biography — how much of it is legend and how much true, I do not know. As a small child you had a vision, a radiance of light, and your whole life has been devoted to the search for that light. Would you like to say how real that is?

— It is a real story, but I would rather not dwell on it, yet the vision did happen: three times, on the same day, at night, in darkness. I was twelve at the time, and I think it is that light I look for in every work, in every drawing. It does not matter whether it is a person, a landscape or a scene of nature. I always want to see that light. It is probably a mission that has been given.

— Have you managed to find that light through your art, or not yet?

— I am not searching; I strive to express that light still more fully. Quite a lot has already been done. This is not something you find and search for: it is love, light, which must be in a person at one and the same time. Light is goodness; a good and beautiful love must be in a person every day, every hour, so that he may see the world with the eyes of goodness and so that the pictures too may be mixed with that light.

— We would like to turn our conversation to American art as well. You are now in America and are surely acquainted with American art. What are the characteristics of American art? What do you like and what do you not like?

— I have known American art since my Yerevan days. You see, America is still a young country, a country without traditions. When I look at American painting of the early period, it is, so to speak, not classical but eighteenth–nineteenth-century painting; good or bad, that is what it is. Modern art, of course, burst into America from Europe. In my opinion American art has everything except spiritual art. The idea of spirit, the spirit itself, is absent. Yet it is the spirit that creates quality, and so the quality too is not what it might be. Everything seems minutely painted, but it is painted not for the spirit, only for the eye. The works of the Renaissance painters are another matter: everything is painted meticulously, yet there is also the spirit, which for me is acceptable. It is no accident that hyperrealism arose in the USA. This is rather photography, photographic art, a photographic way of thinking. They even take a photograph, enlarge it and paint from the photograph. It is a sign of striving towards the real world; that is good, but it is little — the spirit is lacking. This comes from a lack of traditions in art. But how can we be without spirit when we have centuries of Armenian history? The history of our past too was created by spirit, by the force of spirit; only afterwards came a conscious account. Spirit came first.

Many American artists have visited me, greatly enjoyed my works and expressed a wish for me to hold an exhibition in this country. I have painted many employees of the American embassy. In general, the embassy staff in Moscow are very interested in our art and love it.

— Do you have an artistic circle in Moscow, a circle around your art? Are there Armenians in it?

— There are many famous artists in Moscow, such as the sculptor Nikoghos Nikoghosyan, a People's Artist of the USSR, and other, younger artists. But you know, artists are generally alone; they love their solitude because it is in solitude that they create art. Too much social contact is impossible; it wastes time. I have been here for ten days, but I feel very distressed because I hardly draw, and my heart aches. I am used to working ten to twelve hours a day.

— You have now reached a certain stage in the searches of your art, and that stage gives you fullness. Where do you aspire to go?

— To continue what I have created, to continue in order to add, above all, spirit and quality. Art is not searching but, better still, the capacity to love. For me the greatest artist is the one who loves most of all. The hardest thing is to love — and then to be able to sing of that love through painting.

### Image captions

THE FAIR-HAIRED WOMAN

SELF-PORTRAIT

Связана с выставкой Related to exhibition Related to exhibition (1)

1985 1985 1985 — Персональная выставка (тур по США) Personal exhibition (US tour: Detroit + Los Angeles) Personal exhibition (US tour: Detroit + Los Angeles) — персональная · Детройт; Лос-Анджелесsolo · Detroit; Los Angeles

Опубликованные работы Published works Published works (1)

1983 1983 1983 — Автопортрет Self-Portrait Self-Portrait